İLKÖĞRETİM OKULLARI AÇIK ALAN TASARIM İLKELERİ VE STANDARTLARININ TESPİTİ: TRABZON’DA BİR ÖRNEK ÇALIŞMA

1. GİRİŞ

Eğitim alanlarının yapısal nitelikleri, eğitim kalitesini dolaylı ya da dolaysız olarak etkileyeceği gibi, çocuk gelişimi açısından da önemli sonuçları doğurmaktadır. Kentlerimizin gelişmesinde büyük bir etken olan “rant” olgusu karşısında, yeterli nitelik ve sayıda eğitim alanlarının tesisi, çoğu kez özel mülk sahiplerinin arsa ya da arazilerinin kamulaştırılması yoluyla kazanılmakta ve yapımında büyük ekonomik sorunlarla karşılaşılmaktadır. 3194 sayılı İmar Kanununda belirlenen eğitim alanı standartları, imar planlarının yapımında göz önüne alınması gerekirken, gerek imar planlarının yapımında, gerekse uygulamada çoğu kez standartlara uymayan alan büyüklükleri belirlenmekte ve yeterli alan kalitesini taşımayan eğitim tesisleri gerçekleştirilmek zorunda kalınmaktadır. Ayrıca kentsel nüfus yoğunluğu ve okul çağı nüfusun kent içindeki dağılımı, göreceli olarak dahi olsa gözetilmeden oluşturulmaya çalışılan eğitim tesislerindeki temel kaygı; “her ne olursa olsun, bir eğitim birimi tesis edilsin” yaklaşımı olduğundan, bunun sonucunda ise; eğitim tesislerinde aranan alan ve donanım standartlarıyla kent içindeki konumu açısından beklenen fiziksel mekan oluşumları gözden kaçırılmış olmaktadır.

Yerleşme kuramlarında daima göz önünde bulundurulan “erişilebilirlik” kavramı çerçevesinde planlanması gereken eğitim alanları, eğitimin temel öğesi olan çocuğun eğitim zamanı içindeki eylemleri açısından da düşünülmesi gerekmektedir. Çünkü günlük zaman diliminin önemli bir kısmını eğitim alanlarında geçiren çocuğun beklediği fiziksel mekan düzenlemeleri sağlanamadığı taktirde, eğitimin kalitesi dolaylı olarak olumsuz yönde etkilenecektir.

2. İLKÖĞRETİM OKULLARININ ORTAYA ÇIKIŞI VE ÇOCUK GELİŞİMİNDEKİ YERİ

“İlköğretim” kavramı ilk kez, 5.1.1961 gün ve 222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanununun 1. maddesi ile yasal bir tanım haline getirilmiştir. Aynı kanunun 9. maddesinin 1. fıkrası ile 14.6.1973 tarihli ve 1739 sayılı Temel Eğitim Kanununun 24. maddesinin içeriği, 18.8.1997 gün ve 23084 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan biçimi ile aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir;

“İlköğretim kurumları 8 yıllık okullardan oluşur. Bu okullarda kesintisiz eğitim yapılır ve bitirenlere ilköğretim diploması verilir.” Ayrıca 5.1.1961 tarihli ve 222 sayılı, 14.6.1973 tarihli ve 1739 sayılı Kanunlarda, birlikte veya ayrı ayrı geçen “ilkokul” ile “ortaokul” ibareleri “İlköğretim Okulu” olarak değiştirilmiştir. Böylece 8 yıllık kesintisiz zorunlu temel eğitim, Türk eğitim sisteminin uygulama aşamasını tamamlamıştır.

Birçok yazarın yaptığı araştırmalarda, çocuğun oyun gereksinimlerine cevap verebilecek mekanların, çocuğun bedensel ve hareketsel gelişimi, bilişsel (zihinsel) gelişimi ve sosyal-duygusal gelişimi üzerinde önemli etkileri olduğu saptanmıştır (1). Dolayısıyla gerek, çocuğun yaşadığı ev mekanları, gerekse oyun ya da okul mekanları, toplumsallaşma açısından tasarımla yönlendirilmelidir. Bunun yanında, iklime, kültüre, teknolojik gelişmelere ve mevsimlere göre farklılıklar gösteren oyun türlerinin oynanabileceği mekan düzenlemeleri, çocuğun kendi odası ile belirlenen ölçekten, kentsel çocuk oyun alanlarına kadar uzanan geniş bir ölçekte dikkatle düşünülmelidir.

3. İLKÖĞRETİM OKULLARINDA GENEL TASARIM İLKELERİ VE STANDARTLAR

Çağdaş eğitim yapılarının planlanmasında çevrenin mevcut koşullarını gereksinmelere yanıt verecek biçimde değerlendirme, eğitimde gelişmelere ve artan kapasiteye uyacak kadar esnek olma, ön koşul olmaktadır. Mimarisiyle, sunduğu geniş olanak ve aktivite çeşitliliğiyle okul yapıları çocuğun araştırma, keşfetme, deneme, tartışma, oyun, sosyal olma ve düşünme yeteneklerini geliştirmeli, yaratıcılıklarını teşvik etmelidir (2).

Tüm dünyada ilköğretim kademesinde, bir koridor üzerinde sıralanan tek veya iki taraflı derslikler yerine, holler etrafına toplanmış kümeler halinde planlanan ve bu hollerin farklı amaçlarla kullanıldığı okullar planlanmaktadır. Çağdaş okul tasarımında; “ekonomi”, “değişebilme” gibi amaçlarla açık planlı tasarımlar ya da yarı kapalı dersliklerle, açık mekan düzenlemelerinin birleştirildiği plan tipleri geliştirilmektedir. İlköğretimin orta kademesi için gerekli derslikler, fen ve dil laboratuarları, resim ve müzik atölyeleri, kitaplık, konferans salonu, özel ders odaları, yönetim, teneffüs holleri, kantin vb. farklı nitelik ve sayıdaki mekanların gruplanmaları, belirli organizasyon sistemleri ile sirkülasyon şemaları ortaya çıkmaktadır. Çocuk psikolojisinin ortaya koyduğu “her çocuk kendine özgü yeteneklerle donanmış, karakter ve duygusal yapısı nedeniyle farklı gelişme, öğrenme ve zeka özellikleri gösteren bir varlıktır” ilkesinden yola çıkarak düzenlenen öğrenim etkinliklerinin, bugün çok yönlü olması zorunlu görülmekte, yeni okul yapılarında tüm bu etkinliklere yanıt verecek derslik ve mekanların tasarımı söz konusu olmaktadır. Öğrenim için tek hacim olan “derslik” yerine “çeşitli hacimler”, tek kaynak olan “öğretmen” yerine “bir dizi etkinlik ve öğretmen” anlayışı egemen olmaktadır” (2).

Türkiye’deki imar planlama sürecinde ilköğretim okulları için uygulanacak alan büyüklüğü ve nüfus başına düşen standartlar, 3194 sayılı İmar Kanununa dayalı olarak çıkarılan “İmar Planı Yapılması ve Değişikliklerine Ait Esaslara Dair Yönetmelik” hükümleri çerçevesinde belirlenmektedir. Buna göre ilkokullar ve ortaokullar için ayrı ayrı belirlenen minimum alan büyüklükleri, ilk ve ortaöğretimin 1997 yılında çıkarılan 4306 sayılı kanunla birleştirilmesinden sonra, ancak 2 Eylül 1999 tarihinde çıkarılan yönetmelik değişikliği ile yeniden belirlenmiştir. Buna göre imar planlarında önerilecek ilkokullar için minimum alan büyüklüğü 3500-5000 m², ortaokullar için minimum alan büyüklüğü 5700-8800 m² iken, 2 Eylül 1999 tarihinde yapılan değişiklikle ilköğretim okulunun minimum alan büyüklüğü 8000-15000 m² olması hükmedilmiştir. Bunun yanında nüfus büyüklüğüne bakılmaksızın herhangi bir kentin imar planında ilkokullar için nüfus başına 2.0 m²’lik bir alan ve ortaokullar için de 1.8 m²’lik bir alan standardı öngörülürken, yönetmelikte yapılan değişiklikle, nüfusu 45000’e kadar olan kentlerde ilköğretim için 4 m², nüfusu 45000’den fazla olan kentler için ise nüfus başına 4.5 m²’lik bir alan standardı öngörülmüştür. Değiştirilen yönetmelikte ayrıca ortaöğretim için de nüfusuna bakılmaksızın kişi başına 3 m²’lik bir alan standardı konmuştur. Eski ve yeni yönetmeliğin öngördüğü alan büyüklüğü ve standartlar Tablo 1’de görülmektedir. Ancak 4306 sayılı yasa ile ilk ve ortaöğretimin birleştirilip “ilköğretim” kademesinden söz edilmişse de, bir kentin imar planında ilköğretim için ayrı, ortaöğretim için ayrı alan standartlarının geliştirilmesine bir anlam verilememektedir. Bunun yanında alan büyüklüğü için geliştirilen değerlerin, ülkenin her yöresindeki sosyal, ekonomik, kültürel, folklorik, iklimsel yapının homojen olduğu kabulüyle oluşturulması da planlamadaki yerel kimliklerin göz önüne alınmadığının bir göstergesi olarak yorumlanabilir.

Tablo 1. İmar Mevzuatımızda Öngörülen Eğitim Alanı Donatı Standartları

Eğitim Alanı Türü	Nüfusa Bağlı Alan Standardı (m²/kişi)¹	Nüfusa Bağlı Alan Standardı (m²/kişi)²		En Az Alan Büyüklüğü (m²)¹	En Az Alan Büyüklüğü (m²)²
Eğitim Alanı Türü	Nüfusa Bağlı Alan Standardı (m²/kişi)¹	45000 Nüfusa Kadar	45000 + Nüfus	En Az Alan Büyüklüğü (m²)¹	En Az Alan Büyüklüğü (m²)²
Kreş + Ana Okulu	0.7	1	1	-	3000-5000
İlkokul	2.0	-	-	3500 - 5000	-
Ortaokul	1.8	3	3	5700 - 8800	-
İlköğretim Okulu	-	4	4.5	-	8000-15000

(1) 2.11.1985 gün ve 18916 Mükerrer no’lu Resmi Gazetede yayınlanan “İmar Planı Yapılması ve Değişikliklerine Ait Esaslara Dair Yönetmelik” değerleri

(2) 2.9.1999 tarihli ve 23804 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Yönetmelik değişiklikleri ile yeniden düzenlenen yönetmelik değerleri

1971 yılında Milli Eğitim Bakanlığınca oluşturulan “Temel Eğitim Çalışma Grubu”, ilköğretim okullarındaki eğitim sisteminin yanı sıra, temel eğitimdeki sorunları da tespit ederek “Çalışma İlke ve Yöntemi”ni hazırlamıştır (3). Ayrıca Temel eğitime hizmet edecek İlköğretim tesislerine ilişkin bazı standartlar saptanmıştır. Bunlar;

A. Nüfus Çevresi (*) : 4500-6000 kişi

B. Öğrenci Nüfusu (*) : Nüfus çevresinin % 20’si

1. Toplam öğrenci : 900-1200 kişi

2. Her sınıfta öğrenci : 30-35 kişi

C. Eğitim Yerleri (*)

1. Derslik : 24-32 adet

2. İşlik : 2-4 adet

3. Deney Odası : 1 adet

4. Çok Amaçlı Salon : 1 adet

5. Çevre Odası : 1-2 adet

6. Oyun Alanı : 4500-6000 m² (öğrenci başına 5 m²)

7. Uygulama Bahçesi : 3000-4000 m²(gerekli tesisler)

(*) Öğrenci nüfus oranı ve bahçe alanı birim büyüklüklerinin, kentlerin değişen sosyo-ekonomik yapılarının ya da herhangi bir kentin farklı sosyo-ekonomik yapıya sahip alt bölgelerinde farklı nitelikte ve sayıda gerçekleştirilebilirliğin, iklimsel farklılıkların, planlanan bölgedeki ilköğretim çağı çocuklarının ders saatleri dışında gerçekleştirdikleri etkinliklerin ve bu etkinliklere yönelik olarak gerekli olan kapalı ve açık alan büyüklüklerinin ihmal edildiği düşünülmektedir.

Eğitimde gerekli ve yeterli “Okul Etki Alanı”nı belirlemek için “Temel Eğitim Bölgesi” (nüfus çevresi) kavramı geliştirilmiştir (3). Böylece temel eğitim kapsamındaki ilköğretim okulunu ve okula en yakın diğer temel eğitim örgütlerini güçlendirerek, eğitimin dengeli yayılması hedeflenmektedir.

222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanununun 61. maddesindeki; “Okul binalarının yapılacağı arsaların suyu, havası elverişli ve öğrencilerin kolaylıkla gidip gelebilecekleri bir mahalde olması göz önünde bulundurulur. Okul binaları; hapishane, meyhane, kahvehane, bar gibi umumi yerlerden en az 100 m. uzakta olacaktır. Okullara 100 m. mesafe içinde bu gibi tesisler kurulamaz” hükmüyle, okul alanlarının çevresine ilişkin belirli kurallar geliştirilmiş, bunun yanında ilköğretim kurumlarının devlet yolu, şehir ve kasabaların ana yolları ile ticari yollara bitişik olmamaları, öğrenci sayısı ile orantılı olarak bina dışında topluca tören yapılabilecek, basketbol, voleybol gibi oyunlarla diğer sportif etkinliklerin gerçekleştirilebileceği büyüklükte bir alan olması gerektiği belirtilmiştir (4).

Ayrıca Bayındırlık Bakanlığı, Yapı İşleri Genel Müdürlüğünün 8.9.1976 gün ve 52-3/B-05/5870 sayılı genelgesiyle, ilköğretim okullarının yer seçimi ve yönlendirilmesine ilişkin belirlenen kurallar vardır. Bunlar;

1. İklimi sıcak ve yağışlı yerlerde: en fazla rüzgar alacak nemsiz, gölgelik, yüksek yerler. Kuzey-güney eğimleri veya kuzey yönü,

2.İklimi sıcak ve kuru yerlerde: düz arazi, yönlendirmede doğu-batı yönleri,

3.Ilıman yerlerde: meyilli arazi etekleri, bütün yönler,

4.İklimi soğuk yerlerde: rüzgara karşı korunan yerler, güneşten en fazla faydalanacak yönlenme şeklinde sıralanmıştır (4). Ancak uygulamada karşılaşılan mülkiyet, maliyet, topoğrafya vb. gibi sorunlardan dolayı, belirlenen ilkelerin birçoğu tam anlamıyla gerçekleştirilememektedir.

Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından geliştirilmiş olan standartlara göre;

1. Her ilköğretim okulunun en az 200 m², en fazla 1000 m²’lik bir uygulama bahçesi olmalıdır.

2. İlköğretim okulunun arsa alanı;

a) İlk 40 öğrenci için 20 m²/öğrenci,

b) İkinci 40 öğrenci için 15 m²/öğrenci,

c) Üçüncü 40 öğrenci için 10 m²/öğrenci,

d) Dördüncü ve beşinci 40 öğrenci için 5 m²/öğrenci,

e) Altıncı-onuncu 40 öğrenciye kadar, 2.5 m²/öğrenci olmalıdır (4).

Buna göre; 400 öğrenciye sahip bir okulun parsel alanı en az 2700 m²olmalıdır. İmar Kanununa göre çıkarılan yönetmeliğin belirlediği standardın ise (Bkz. Tablo 1), 8000-15000 m² olduğu göz önüne alındığında, belirlenen standartlar arasında da çelişkiler yaşandığı söylenebilecektir. Bunun yanında “Temel Eğitim Çalışma Grubunca” belirlenen alansal standart ölçütleriyle çelişkiler söz konusudur.

İlkokullar için öğrenci başına düşen parsel alanının Bulgaristan’da 40 m², Almanya’da 30 m², İngiltere’de 25 m², Fransa ve Çin’de de 15 m² olduğu (5) (4), ülkemizde ise, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından geliştirilmiş olan standartlara göre; öğrenci başına 6.75 m² olduğu düşünülürse, standartlar açısından birçok ülkeden geride kaldığımız sonucu çıkarılabilir.

İlköğretim çağı nüfusu (7-14) çocuklarının zihinsel, bedensel ve psikolojik açıdan çok farklı özellik ve gereksinim içinde bulunması nedeniyle, özellikle öğrenci sayısının arttığı okullarda aynı bina ve bahçeden yararlandırmanın önemli sakıncaları olduğu kabul edilmektedir. Rusya, Çekoslavakya, Macaristan ve Danimarka’da ilköğretim çağı çocuklarının aynı okul alanı içinde, birlikte öğrenim görmesine rağmen, İngiltere ve Hollanda’da; 12 yaşına kadar bir birliktelik söz konusudur. 7-12 yaş grubu içinde dahi bina içinde yaş gruplarına göre ayrılabilen tasarımlar yapılmakta, bazen de okullar tamamen ayrılabilmektedir (6). İnceoğlu ve Pulat’ın yaptıkları bir araştırmaya göre; öğretmenlerin % 90’ının bu iki kademenin öğrenim gördüğü mekanların birbirinden ayrılmasını istediği, % 80’inin ise ayrı giriş ve çıkışları tercih ettiği belirlenmiştir (6).

Ülkemizde uygulanan biçimiyle, ilköğretim okullarının kapalı ve açık alanlarına ilişkin standartların, gerek yerel boyutta belirlenememesi, gerekse tip proje uygulamasından vazgeçilememesi nedeniyle istenen düzeyde olmadığı bilinmektedir.

4. ARAŞTIRMA ALANININ TANIMLANMASI VE KULLANILAN YÖNTEM

Araştırma alanı kapsamında Trabzon ili, Merkez ilçesinde 3 adet ilköğretim okulu seçilmiştir. Araştırma yapılan okulların seçiminde, okulun bulunduğu mahallenin sosyo-ekonomik yapısının farklı olması ve özel okul olmaması (özel okulların farklı işletme ve örgütlenme biçimlerine sahip olabileceğinden dolayı) düşünülmüştür, dolayısıyla devlet okulları seçilmiştir. İnşa edildiği tarihten itibaren yada uzun yıllar ilköğretim okulu olarak hizmet vermesi ölçütleri kullanılmıştır. (Sadece 100. Yıl İlköğretim Okulu 1983 yılında ilkokul olarak inşa edilmiş, 1984 yılında ilköğretim okulu yapılmıştır). Yaş çağı nüfusunun yaşadığı mahalledeki bir okula gideceği kabul edilmiştir. Bu ölçütler çerçevesinde seçilen mahalleler, Yeni Cuma, I Nolu Erdoğdu ve Yeni Mahalledir. Seçilen okullar ise sırasıyla, Osman Altıntaş İlköğretim okulu, Erdoğdu (Yavuz Selim) İlköğretim Okulu, 100. Yıl İlköğretim okullarıdır. Tablo 2’de araştırma yapılan okullardaki alansal veriler sunulmaktadır.

Tablo 2. Araştırma Yapılan Okulların Alansal Verileri (7)

OKUL ADI

ÖĞRETİM ŞEKLİ

TOPLAM OKUL ALANI (m²)

BİNA TABAN ALANI (m²)

TOPLAM BAHÇE ALANI (m²)

TOPLAM ÖĞRENCİ SAYISI

ÖĞRENCİ BAŞINA DÜŞEN BAHÇE ALANI (m²/kişi)

TOPLAM KORİDOR ALANI (m²)

ÖĞRENCİ BAŞINA DÜŞEN KORİDOR ALANI (m²)

OSMAN ALTINTAŞ İLKÖĞRETİM OKULU

Normal

4395

950

3425

717

4.7 *

373

0.52

ERDOĞDU (YAVUZ SELİM) İLKÖĞRETİM OKULU

Normal

5407

950

4457

1015

4.39 *

373

0.37

100. YIL İLKÖĞRETİM OKULU

İkili

3223

651

2572

1449

3.55**

110

0.15

Kaynak: Trabzon İl Milli Eğitim Müdürlüğü ve Okul Müdürlükleri.

(*) Okul açık alanının tamamı oyun oynamak için düzenlenmediğinden dolayı, öğrenci başına düşen bahçe alanı aktif olarak kullanılamamaktadır. Dolayısıyla bu standart daha düşük olmalıdır.

(**) Okulda ikili öğretim yapıldığından öğrenci başına düşen bahçe alanı, öğrenci sayısının yarısı alınarak hesaplanmıştır.

İlköğretim okullarında gerekli açık alan büyüklüğü, özde davranışsal olan, öğrencilerin ders dışı okulda geçirdiği zamanlarını değerlendirme biçimine dayanarak kurulan, matematiksel bir ilişki modeli ile belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırma yapılan okullarda cinsiyetlere bağlı olarak ortalama % 11 sistematik (her sınıfta aynı oranda kız ve aynı oranda erkek denek seçilerek) rastlantısal örnekleme yoluyla seçilen toplam 277 öğrenci ile anket çalışması yapılmıştır. Soru formu, öğrencinin bireysel ve aile özelliklerini, okulda boş zaman değerlendirme biçimlerini ve sorunlarını, (oyun oynuyorlarsa oynadıkları ve oynamak istedikleri oyun türleri, ortalama oyun grup büyüklüğü, açık alan etkinlikleri sırasında duyulan rahatsızlıklar vb.) kapsayan 17 soruyu içermektedir.

Soru formundan ve okul analizlerinden yararlanılarak çıkarılan toplam 27 değişken Tablo 3’de görülmektedir. Değişken değerleri kodlanmış ve gruplandıktan sonra kullanılmıştır.

Tablo 3: Anketleme Sonucu Elde Edilen Bilgilere İlişkin Değişkenler (7)

VAR1	Okul kodu
VAR2	Cinsiyet
VAR3	Annenin en son bitirdiği okul
VAR4	Babanın en son bitirdiği okul
VAR5	Babanın sosyal statüsü
VAR6	Ders saatleri dışında 1. Öncelikle yapılanlar
VAR7	Ders saatleri dışında 2. Öncelikle yapılanlar
VAR8	Ders saatleri dışında 3. Öncelikle yapılanlar
VAR9	Boş zaman eylemlerinde duyulan rahatsızlık
VAR10	Rahatsızlığın nedeni
VAR11	Ders saatleri dışında 1. Öncelikle oynanan oyun türleri
VAR12	Ders saatleri dışında 2. Öncelikle oynanan oyun türleri
VAR13	Ders saatleri dışında 3. Öncelikle oynanan oyun türleri
VAR14	Ders saatleri dışında yapılan eylemlerdeki grup büyüklüğü
VAR15	Koşulların yeterli olması halinde ders saatleri dışında 1. öncelikle yapılmak istenen eylemler
VAR16	Koşulların yeterli olması halinde ders saatleri dışında 2. öncelikle yapılmak istenen eylemler
VAR17	Koşulların yeterli olması halinde ders saatleri dışında 3. öncelikle yapılmak istenen eylemler
VAR18	Elverişsiz hava koşullarında (karlı hava) yapılan eylemler
VAR19	Elverişsiz hava koşullarında (yağmurlu hava) yapılan eylemler
VAR20	Elverişsiz hava koşullarında (soğuk hava) yapılan eylemler
VAR21	Ders saatleri dışında yapılan eylemlere ilişkin 1. Derecede elverişsiz koşullar
VAR22	Ders saatleri dışında yapılan eylemlere ilişkin 2. Derecede elverişsiz koşullar
VAR23	Ders saatleri dışında yapılan eylemlere ilişkin 3. Derecede elverişsiz koşullar
VAR24	Arzulanan boş zaman süresi
VAR25	Yaş
VAR26	Öğrenci başına düşen koridor alanı
VAR27	Öğrenci başına düşen bahçe alanı

Bu değişkenlerin ikili analizleri ile;

1) Aile özelliklerinin, öğrencilerin okul içi boş zaman değerlendirmelerinde etkili olup olmadığı,

2) Öğrencinin bireysel özelliklerinin okul içi boş zaman değerlendirmelerinde etkili olup olmadığı,

3) Okulun fiziksel olanaklarının, öğrencilerin okul içi boş zaman değerlendirmelerinde etkili olup olmadığı,

4) Etkinlik türüne göre etkinlik grup büyüklüğünün farklı olup olmadığı,

5) Yapılmakta olan ve yapılmak istenen etkinlikler arasında fark olup olmadığı,

6) Öğrenciler boş zaman açık alan etkinliklerinde bulunurken rahatsız olup olmadığı, oluyor ise nedenleri, bunların okul fiziksel koşullarına ve etkinlik türüne göre değişip değişmediği irdelenmiştir.

İrdelemede Ki Kare (chi-square) ve Korrelasyon analiz yöntemlerinden yararlanılmıştır. Birincisinde, belirlenen hipotezler (red varsayımları) sınanarak, değişkenler arasındaki ilişki ortaya konmuş, ikincisinde de korrelasyon matrisindeki değerlerle bu ilişkinin düzeyi ve yönü açıklanmaya çalışılmıştır. Değişkenlerin büyük bir kısmı, öğrencilerin subjektif değer yargılarına dayanan kişisel tercihlerini yansıttığından değişkenler arası ikili ilişkilerin düzeyi sosyal bilimler alanında yapılan çalışmalarda dikkate alınan ölçütlerle değerlendirilmiştir.

Sonuçta, öğrenci-etkinlik-etkinlik grup büyüklüğü ilişkilerine dayanarak aşağıda ana bileşenleri sunulan model çerçevesinde öğrenci başına açık alan büyüklüğü belirlenmeye çalışılmıştır. Verilerin detaylı incelenmesi sonucunda, başka etkin bileşenlerin varlığı saptanırsa bunların sonradan modele eklenmesi düşünülmüştür (7).

S (a . b_i E / g_i) o_i

A=ⁱ . s

a . E

Burada;

A = Öğrenci başına düşen açık alan miktarı (m²/öğrenci)

a = Boş zamanlarda açık alanda oynayan öğrenci oranı

b_i = i oyununu oynayan öğrenci oranı

E = Toplam denek öğrenci sayısı

g_i = i oyununu oynayanların ortalama grup büyüklüğü (en yüksek üç oranın aritmetik ortalaması alındıktan sonra bulunan değere göre)

o_i = i oyunu için gerekli alan büyüklüğü (m²)

S = Ek alan katsayısı (Bu alan, koşmaca-kovalamaca-saklambaç oyun türleri ve arkadaşlarla bahçede dolaşma eylemi için gerekli alan ile diğer oyun oynayan gruplar arası tampon olarak kalabilecek açık alanı içermektedir. Değerinin ‘1’ den büyük olması gerekir. Çalışmada ‘2’ olarak alınmıştır).

Bu model kullanılarak çeşitli kabuller çerçevesinde birim alan büyüklükleri hesaplanmıştır. Tüm verilerin istatistiksel değerlendirilmesinde SPSS/PC+V2.0 paket programı kullanılmıştır.

5. ARAŞTIRMA ALANINDAKİ İLKÖĞRETİM OKULLARINDA AÇIK ALAN TASARIM İLKELERİ VE STANDARTLARA İLİŞKİN BULGULAR VE SONUÇLAR

Alan çalışması verileri, öğrencilerin boş zaman etkinliklerinin bağımlı olduğu etmenler ve etkinlik özellikleri, Ki Kare testleri ile analiz edilmiştir. Ki Kare’si anlamlı çıkan 39 adet hipotez (Tablo 4) yorumlanmıştır.

Tablo 4: Ki kare (X²) Test Sonuçları (7)

Hipotez No	Sınanan Hipotez	Serbestlik Derecesi (Df)	Ki kare değeri (X²)	Anlamlılık değeri (significance)	Hipotez sınama sonucu	İlişki Düzeyi (Korrelasyon)
1	VAR1 BY VAR4	6	21.49761	0.00149	Reddedildi	0.23
2	VAR1 BY VAR5	8	45.46454	0.00000	“	0.16
3	VAR1 BY VAR6	4	14.31189	0.00636	“	-0.06
4	VAR1 BY VAR7	6	34.90096	0.00000	“	0.04
5	VAR1 BY VAR8	6	43.29750	0.00000	“	0.00
6	VAR1 BY VAR9	6	16.68617	0.01051	“	-0.02
7	VAR1 BY VAR10	4	12.03280	0.01711	“	0.14
8	VAR1 BY VAR11	8	33.92297	0.00004	“	-0.03
9	VAR1 BY VAR12	10	49.32394	0.00000	“	0.11
10	VAR1 BY VAR13	10	64.28679	0.00000	“	0.13
11	VAR1 BY VAR14	8	75.27195	0.00000	“	0.01
12	VAR1 BY VAR16	10	32.78460	0.00000	“	-0.02
13	VAR1 BY VAR17	4	15.05378	0.00030	“	0.13
14	VAR1 BY VAR18	4	15.05378	0.00459	“	0.08
15	VAR1 BY VAR20	4	17.74767	0.00138	“	0.12
16	VAR1 BY VAR22	10	68.17380	0.00000	“	0.07
17	VAR1 BY VAR23	10	51.76811	0.00000	“	0.20
18	VAR1 BY VAR24	6	49.76228	0.00000	“	0.17
19	VAR1 BY VAR26	4	553.99999	0.00000	“	-0.99
20	VAR7 BY VAR1	4	553.99999	0.00000	“	-0.96
21	VAR2 BY VAR6	2	9.56226	0.00839	“	0.16
22	VAR2 BY VAR11	4	20.36469	0.00042	“	0.17
23	VAR2 BY VAR12	5	21.05157	0.00079	“	0.24
24	VAR2 BY VAR14	4	15.67768	0.00348	“	0.21
25	VAR2 BY VAR15	5	19.67213	0.00058	“	0.21
26	VAR2 BY VAR16	5	19.14448	0.00181	“	0.11
27	VAR25 BY VAR6	14	50.23577	0.00001	“	-0.22
28	VAR25 BY VAR7	21	148.74253	0.00000	“	0.31
29	VAR25 BY VAR8	21	62.01188	0.00001	“	0.31
30	VAR26 BY VAR6	4	14.31189	0.00636	“	0.04
31	VAR26 BY VAR11	8	33.92297	0.00004	“	0.05
32	VAR27 BY VAR6	4	14.31189	0.00636	“	0.01
33	VAR27 BY VAR11	8	33.92297	0.00004	“	0.07
34	VAR14 BY VAR11	16	53.30566	0.00001	“	0.23
35	VAR14 BY VAR12	20	73.40690	0.00000	“	0.36
36	VAR14 BY VAR13	20	72.62835	0.00000	“	0.32
37	VAR7 BY VAR9	9	24.97527	0.00300	“	0.18
38	VAR7 BY VAR10	6	21.79277	0.00132	“	0.26
39	VAR8 BY VAR10	6	14.30422	0.02642	“	0.04

İlköğretim okullarındaki açık alan standartlarını belirlemek için, açık alan oyun faaliyetlerini gerçekleştiren deneklerin davranışları incelenmiştir. Bu bağlamda, örneklem kütlesindeki deneklerin %50.2’sinin boş zamanlarda (teneffüslerde) 1. tercih olarak oyun oynamayı seçtikleri belirlenmiştir. Araştırma yapılan ilköğretim alanlarında öğrenci başına düşen açık alan büyüklüğüne ilişkin 3 ayrı standart bulunmuştur (7). Bunlar;

1) Bahçeyi aktif olarak kullanan öğrencilerin (1233 kişi) 1. tercih olarak oynamak istedikleri oyun türlerine göre belirlenecek alan standardı,

2) Bahçeyi aktif olarak kullanan öğrencilerin % 50’sinin 1. tercih olarak oynamak istediklerı oyun türlerinin %50’sinin ise 2. tercih olarak oynamak istediklerı oyun türlerini gerçekleştirmeleri durumunda belirlenecek alan standardı,

3) Bahçeyi aktif olarak kullanan öğrencilerin %50’sinin 1. tercih olarak oynamak istedikleri oyun türlerini %50’sinin ise 3. tercih olarak oynamak istedikleri oyun türlerini gerçekleştirilmeleri durumunda belirlenecek alan standardı.

Daha sonra bulunan bu üç ayrı standart değerinin aritmetik ortalaması ile öğrenci başına düşen “ortalama açık alan standardı” bulunabilecektir. Araştırma alanında ilköğretim 1. kademe (7-11 yaş) ile ilköğretim 2. kademe (12-14 yaş) öğrenci sayıları yaklaşık olarak bir birine eşit olduğundan yaş, göz önünde tutulmamıştır. 1. ve 2. kademe öğrenci sayıları çok farklı olduğunda, açık alan standardı hesaplamasında yaşın göz önünde tutulması gereği vardır. Açık alan büyüklüğüne bağlı olarak belirlenen 3 ayrı standardın oluşturulmasında kullanılan değerler, Tablo 5, Tablo 6 ve Tablo 7’de görülmektedir.

Tablo 5. 1. Tercih Olarak Oynanmak İstenen Oyun Türlerine Göre Dağılımlarının Tamamına İlişkin Bilgiler (7)

1. ve 3. Öncelik Olarak Oynanmak İstenen Oyun Türleri

Oyun Türlerine Dağılım Oranları

(%) (b_i)

Oyun grup büyüklüğü

(kişi) (g_i)

1 Grubun Oynaması İçin Gerekli Alan (m²) (o_i)

Toplam Grup Sayısı

(Adet)

Toplam Grup Sayısı İçin Gerekli Toplam Alan (m²)

Arkadaşlarla bahçede dolaşma

5.4

Sek sek, İp atlama, Kutu kutu pense

7.9

300

Yakan top, Mendil kapmaca

Köşe kapmaca, Körebe

11.9

720

Saklambaç, Koşmaca, Kovalamaca

28.2

Voleybol, Basketbol, Futbol

46.6

5130

TOPLAM

100

153

6150 (A₁)

(*) Koşmaca, kovalamaca, saklambaç, gezme gibi oyunlar için gerekli alan büyüklüğünün belirlenmesi oldukça zordur. Büyüklüğü belirlenebilen oyun alanlarının sirkülasyon alanlarında gezme, koşmaca, kovalamaca ve saklambaç gibi oyunların gerçekleştirilebileceği varsayımından hareketle, belirlenen toplam alanın iki katı alınmıştır. Dolayısıyla oyun oynayanların tümü için gerekli olan alan; 6150 x 2 = 12300 m² olarak kabul edilmiştir.

Tablo 6. 1. Tercih Olarak Oynanmak İstenen Oyun Türlerine Göre Dağılımlarının %50’si İle 2. Tercih Olarak Oynanmak İstenen Oyun Türlerine Göre Dağılımlarının %50’sinin Toplamına İlişkin Bilgiler (7)

1. ve 2. Öncelik Olarak Oynanmak İstenen Oyun Türleri

Oyun Türlerine Dağılım Oranları

(%) (b_i)

Oyun grup büyüklüğü

(kişi) (g_i)

1 Grubun Oynaması İçin Gerekli Alan (m²) (o_i)

Toplam Grup Sayısı

(Adet)

Toplam Grup Sayısı İçin Gerekli Toplam Alan (m²)

Arkadaşlarla bahçede dolaşma

6.9

Sek sek, İp atlama, Kutu kutu pense

8.7

330

Yakan top, Mendil kapmaca

Köşe kapmaca, Körebe

11.5

720

Saklambaç, Koşmaca, Kovalamaca

23.4

Voleybol, Basketbol, Futbol

49.5

5490

TOPLAM

100

171

6540 (A₂)

Tablo 7. 1. Tercih Olarak Oynanmak İstenen Oyun Türlerine Göre Dağılımlarının %50’si İle 3. Tercih Olarak Oynanmak İstenen Oyun Türlerine Göre Dağılımlarının %50’sinin Toplamına İlişkin Bilgiler (7)

1. ve 3. Öncelik Olarak Oynanmak İstenen Oyun Türleri

Oyun Türlerine Dağılım Oranları

(%) (b_i)

Oyun grup büyüklüğü

(kişi) (g_i)

1 Grubun Oynaması İçin Gerekli Alan (m²) (o_i)

Toplam Grup Sayısı

(Adet)

Toplam Grup Sayısı İçin Gerekli Toplam Alan (m²)

Arkadaşlarla bahçede dolaşma

Sek sek, İp atlama, Kutu kutu pense

300

Yakan top, Mendil kapmaca

Köşe kapmaca, Körebe

12.6

760

Saklambaç, Koşmaca, Kovalamaca

22.4

Voleybol, Basketbol, Futbol

5310

TOPLAM

100

155

6370 (A₃)

Bulunan standart değerlerinin aritmetik ortalamasını alma yöntemiyle hesaplanan alan standartları şöyledir;

1. standart St₁ = 9.97 m²/öğrenci

2. standart St₂ = 10.6 m²/öğrenci

3. standart St₃ = 10.33 m²/öğrenci olarak bulunmuştur.

Bulunan 3 ayrı standardın aritmetik ortalaması alındığında, tüm okullara ilişkin 1. tercih olarak “oynanmak istenen oyun türlerine” bağlı olarak öğrenci başına düşen açık alan standardı bulunmuştur (7). Bu da;

(St₁+ St₂ + St₃) / 3 = 10.3 m²/öğrenci’dir.

Öğrenci okul içi boş zaman etkinlikleri göz önüne alındığında, mevcut durumda öğrencilerin oynadıkları oyunlara bağlı olarak belirlenen öğrenci başına 5.88 m²’lik bir alan standardı olduğu göz önüne alınırsa okul alanlarının öğrencilerin oynamak istedikleri oyunlar için son derece yetersiz olduğu söylenebilir.

İmar Mevzuatında öngörülen eğitim alanı standartları, ilkokullar için nüfus başına 2 m², ortaokullar için 1.8 m² olduğuna göre, ilkokullar ile ortaokulların birleştirilmesi halinde nüfus başına 3.8 m² ya da biraz az olabilir (bazı tesisler ortak olacağından, alan ekonomisi sağlanacağı düşünülebilir). Trabzon’da ilköğretim yaş çağı nüfusunun toplam nüfusa oranının %22 olduğu kabulü (8) göz önüne alınarak İmar Mevzuatının öngördüğü kişi başına standart, öğrenci başına dönüştürülürse, 17 m²/öğrenci standardı bulunur ki (7); araştırma sonucunda bulunan 10.3 m²/öğrenci değerine yaklaşılmış olur ancak 17 m²/öğrenci standardında kapalı alan, açık alan ve uygulama bahçesi alanları yer almaktadır. Araştırma sonucu bulunan değer ise, yalnızca öğrenci okul içi boş zaman etkinliklerinin geçirildiği alandır.

T.C. Milli Eğitim Bakanlığının Türkiye’de uyguladığı tip okul projelerinde 18 derslikli bir ilköğretim okulunun parsel alanının 5800 m², bina taban alanının ise 2192 m² olduğundan (1 derslikteki öğrenci sayısının 40 öğrenci olarak alınmıştır) öğrenci başına 5 m² açık alan ve 3 m² bina alanı standardının benimsendiği saptanmıştır. Dolayısıyla İmar Kanununda öngörülen öğrenci başına 17 m² toplam okul alanı standardının, T.C. Milli Eğitim Bakanlığının tip projelerde belirlediği alan standardıyla çeliştiği görülmektedir.

6. İLKÖĞRETİM OKULLARI AÇISINDAN YEREL YÖNETİMLERİN VE İMAR MEVZUATININ ROLÜ VE ÖNEMİ

İmar planlarında ilkokul ya da ilköğretim tesisi amacıyla ayrılmış alanların, ilk 5 yıl içinde gerçekleştirilmemesi halinde, imar planı değişikliği yoluyla kaldırılmak istendiği gözlenmektedir. “İmar Planı Yapılması ve Değişikliklerine Ait Esaslara Dair Yönetmeliğin” 21. maddesi gereği Milli Eğitim Bakanlığından görüş alınması gerekirken, çoğu kez bunun da yapılmadığı bilinmektedir. 4306 sayılı Kanun ile oluşturulan ilköğretim okullarının alan büyüklükleri ve nüfus başına düşen alan standartları değişmesine rağmen bu değişiklikler, 1997 öncesi yapılan imar planlarında “ilkokul” ve “ortaokul” alanı olarak ayrılmış alanlara yansıtılmamaktadır. Bu bağlamda öncelikle ilköğretim okul alanı büyüklüklerine ilişkin standartlar ve tasarım ilkeleri, yerellik ilkesine bağlı olarak “3030 Sayılı Kanun Kapsamı Dışında Kalan Belediyeler Tip İmar Yönetmeliği” hükümleri içine alınmalı ve yerel yönetimlerin kendi beldeleri için oluşturacağı standartlarla belirlenmelidir. Nasıl ki Tip İmar Yönetmeliğinin 6. maddesine dayalı olarak yerel yönetimlerin gerekli gördüğü hususlarda ilave yönetmelik maddesi koyma yetkisi, çatı formları gibi yerleşme yerel kimliğini ilgilendiren konular için kullanılabiliyorsa, aynı yetki ilköğretim okullarındaki alan standartları için de kullanılabilmelidir. Kuşkusuz yerel yönetimlerin kendi beldelerindeki ilköğretim okul alanlarına ilişkin geliştirecekleri bilimsel temele dayanan standartlar, gerek Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından, gerekse Milli Eğitim Bakanlığı tarafından denetlenmeli ve sağlıklı bir eğitim alanının oluşması temin edilmelidir. Trabzon için yapılan bu araştırma, değişen özgün koşulları göz önüne alınarak, benzer yöntemle/yöntemlerle her yerleşme için yapılabilir. Böylece yerel özelliklerin ön planda tutulduğu, iklim, kültür, topoğrafya, folklor, sosyo-ekonomik yapı bileşenlerinin belirlediği ilköğretim yaş çağı çocuklarının gereksinim duyduğu açık alan etkinliklerine dayalı olarak belirlenebilecek ilköğretim okul alanları tesis edilebilir. Aynı zamanda ilköğretim okullarındaki açık alanlara ilişkin bu standartların yanında, kapalı alanlara ilişkin de tip proje uygulamasından vazgeçilip, yöre koşullarına göre oluşturulacak eğitim yapıları tesis edilmelidir.

Yeni yapılacak düzenlemelerde belirlenen standartların uygulanabilmesi için, İmar Kanunu ve ilgili yönetmeliklerde belirtilen “Düzenleme Kamu Ortaklık Payı” oranı (%35) arttırılabilir ve bu sayede elde edilecek kamusal alanlar, yeni yapılacak ilköğretim tesisleri için kullanılabilir. Böylece imar planlarında ilköğretim okullarına ayrılacak alansal büyüklükler, belirlenen standartlar çerçevesinde oluşturulabilir.

Mevcut ilköğretim okullarının açık alan gereksinimlerini gidermek için, çevrelerindeki kentsel arazi kullanım biçimleri belirlenmelidir. Mümkün olabilirse, okul yakın çevresindeki uygun alanlar kamu mülkiyetine dönüştürülerek okul alanlarının genişletilmesi yoluna gidilebilir.

İngiltere’nin 1950’li yıllardan itibaren uyguladığı, spor alanları ile çocuk bahçelerinin okul yakın çevresinde konumlandırılması örneği göz önünde bulundurularak (9), çalışma sonucunda bulunan “okul açık alanının öğrenci başına düşen değeri” daha düşük bir düzeyde tutulabilir.

KAYNAKLAR

(1) GÜR ÖYMEN Ş. (1997) “Mimari ve Çocuk: Türkiye Örneğinde Çocuğun Mekan Örgütlenmesindeki Yeri”, 1. Ulusal Çocuk Kültürü Kongresi Bildirileri, Ankara, Hazırlayan; Bekir ONUR, Ankara Üniversitesi Basımevi, S.209-270.

(2) İNCEOĞLU M., PULAT G. (1993) “İlk ve Ortaöğretim Okullarında Kapasite, Mekansal Organizasyon ve Donatım Olanakları Üzerinde Bir Araştırma”, 21. Yüzyıla Doğru Eğitim Yapıları Sempozyumu, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Baskı Atelyesi, İstanbul. S.166-178.

(3) BAŞARAN İ. E. (1982) Temel Eğitim ve Yönetimi, Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayını No: 112, Sevinç Matbaası, Ankara.

(4) ERSOY M. (1994) Kentsel Alan Kullanım Normları, O.D.T.Ü Basım İşliği, Ankara.

(5) ÇETİNER A. (1991) Şehircilik Çalışmalarında Donatım İlkeleri, İstanbul Teknik Üniversitesi Kütüphanesi Sayı: 1453, İ.T.Ü Baskı Atölyesi, İstanbul.

(6) İNCEOĞLU M., PULAT G. (1993) “Temel Eğitim Okullarında Planlama ve Programlama Kararlarının İrdelenmesi”, 21. Yüzyıla Doğru Eğitim Yapıları Sempozyumu, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Baskı Atelyesi, İstanbul, S.91-101.

(7) ÖZYABA Mine (1998) İlköğretim Okulları Açık Alan Tasarım İlkeleri ve Standartlarının Tespiti, Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Trabzon.

(8) ÇELİKHAN S. (1993) “Eğitimin Bölgesel Planlama Açısından Değerlendirilmesi”, 21. Yüzyıla Doğru Eğitim Yapıları Sempozyumu, Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Baskı Atelyesi, İstanbul, S.55-67.

(9) KEEBLE L. (1983) Town Planning Made Plain, Construction Press, London.

Murat ÖZYABA *

İNGİLİZCE ÖZET

Kreş + Ana Okulu

Tablo 2. Araştırma Yapılan Okulların Alansal Verileri (7)

KAYNAKLAR