Gülayşe KARA, Y.Şehir Plancısı, Sinan ÇETİZ, Y.Şeh.Pl. Zekai AKAY, Şeh.Pl.

İnsanların kendilerinden önceki nesillerin yarattığı kültürel değerleri yaşatmak ve gelecek kuşaklara iletmek çabaları, ilkçağlardan bu yana bilinçli ya da bilinçsiz, çeşitli aşamalardan geçerek, günümüzdeki seviyesine ulaşmıştır. Önceleri daha çok taşınır eski eserleri içeren korunacak kültürel değer kavramı, daha sonra taşınmaz eski eserleri de kapsamına almış, giderek bugünkü tarihsel çevre anlayışı ile en geniş sınırına varmıştır. Tarihsel çevre değerlerini yaşatmak ve gelecek kuşaklara iletmek, günümüz insanının önemli görevleri arasına girmiştir.

Dünyadaki koruma yaklaşımlarına bakıldığında, korumaya karşı gittikçe artan bir ilgi görülmüş ve koruma bilinci gelişmiştir. Korumanın sadece tek yapı ölçeğinde ele alınmayıp, koruma amaçlı imar planları düzenlenerek, tarihi çevrenin korunmasına yönelik planlı bir yapılanmaya geçilmesi, konuya halkın ilgisinin daha da yoğunlaşması, koruma ile ilgili yasaların günün çağdaş koşullarına göre düzenlenmesi gibi koruma konusunda gelişmeler yaşanmaktadır. Bunlarla birlikte koruma, bakım, onarım, sağlamlaştırma gibi teknik sorunlardan başka; koruma alanlarının kent ile bütünleşmesi, yeni işlevler, yeni gelişmeler gibi konuları da kapsayan geniş çaplı bir ilgi alanı haline gelmiştir.

Türkiye'de geçmiş dönemlere ait yapıların korunması, ne yazıktır ki, o da belli bir ölçüde olmak koşuluyla, ancak Cumhuriyet döneminde önem kazanmaya başlamıştır. Buna rağmen, eski eser yıkımı ve tahribi hiçbir zaman etkin olarak önlenememiştir. Zaman zaman ekonomik kökenli spekülatif baskılar, kasıtlı veya kasıtsız ihmaller, yangınlar, imar hareketleri veya mahkeme kararları istenilen oranda korumaya olanak bırakmamıştır.

1950'lerden sonra hızlı kentleşme sonucu yıkıma uğrayan taşınmaz eski eserleri koruma çabaları gündeme gelmiş, imar faaliyetleri sırasında ortaya çıkabilecek imar ve eski eserler sorunlarını çözmek ve korunmalarını denetlemek üzere 2.7.1951 ⁽²⁾ tarihinde Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kurulmuştur. Bu kurula verilen geniş yetkilere rağmen kararlarını uygulayacak ve denetleyecek bir yardımcı örgütün olmaması, yetersiz ve eskimiş bir eski eser mevzuatı ile çalışma zorunluluğu etkili bir politika geliştirilememesine sebep olmuştur. Bütün bunlara rağmen sorumsuz imar çabalarına karşı koyan tek kurum olarak Türkiye'de koruma tarihinin en önemli kuruluşu olmuştur.

1710 sayılı Eski Eserler Kanunu korunacak değerler konusunda yeni tanımlamalar getirmiş ve kentsel sit kavranmına yer vererek tanımlamıştır. Ayrıca tüm taşınır ve taşınmaz eski eserler devlet malı sayılmış, sorumlu kuruluş olarak da Milli Eğitim Bakanlığı gösterilmiş ve koruma şeklini saptama yetkisi Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu'na verilmiştir.

1710 sayılı yasa, 21.7.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun uygulamaya konulmasıyla yürürlükten kaldırılmıştır. 2863 sayılı bu yasa, korunması gerekli olan taşınır ve taşınmaz kültür ve doğa varlıklarıyla ilgili tanımları yapmak ve etkinliklerini düzenlemek, bunlara ilişkin ilke ve uygulama kararlarını almak ve teşkilat kurmak ve görevlerini tespit etmek amacındadır. Yasa, korunması gerekli taşınmaz kültür ve doğa varlıklarına her türlü inşai ve fiziki müdahalede bulunmayı yasaklamıştır. Sit kavramı yeniden tanımlanmış, kentsel sit koruma planlamasıyla ilgili olarak önemli bir adım daha atılmış ve "koruma amaçlı imar planı" kavramı yeni bir planlama türü olarak kabul edilmiştir. Ayrıca, "kullanarak koruma" ifadesinden kaynaklanan etkin bir koruma sistemi de öncelikle amaçlanmıştır.

Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu'nun oluşumunda 8 adet bürokrat ve Koruma Kurulu Başkanlarından seçilen 6 kişi bulunmaktadır. Bu kurul, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve restorasyonu ile ilgili işlerde uygulanacak ilkeleri belirler. Ayrıca Koruma Kurulları arasında gerekli koordinasyonu sağlar ve uygulamada doğan genel sorunları değerlendirerek, görüş vermek suretiyle Bakanlığa yardımcı olur. Yılda iki olağan toplantı yapar.

Yerel birimler olan ve 1988 yılında kurulmuş olan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu Kurulları 3 adet Bakanlıkça , 2 adet YÖK'çe atanan 5 ⁽³⁾ üyeye ilaveten konunun ilgilendirdiği kurumlardan gelen temsilcilerden oluşmaktadır. Görevleri: Bakanlıkça tespit edilen veya ettirilen korunması gerekli kültür ve tabiat varlıklarının tescilini ve gruplandırmasını yapmak, sit alanlarının tescilinden itibaren bir ay içinde geçiş dönemi yapı şartlarını belirlemek, koruma amaçlı imar planları ile bunların her türlü değişikliklerini inceleyip onaylamak, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarından özelliklerini kaybetmiş olanların tescil kaydını kaldırmak, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ve koruma alanlarıyla ilgili uygulamaya yönelik kararlar almaktır. Koruma kurulları her hafta toplanır, ancak Anadolu Kurullarında, üyelerin genellikle il dışından gelmesi nedeniyle toplantılar ayda bir yapılmakta ve 3-4 gün sürmektedir.

Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu'nun (GEE ve AYK) 4 nolu kararını (ilk 3 karar arşivde bulunamadı. 2 nolu karar başkan, 3 nolu karar 2. başkan seçimi ile ilgilidir.) aldığı 8.11.1951 tarihinden, son kararını aldığı 10.9.1983 gününe (15368 nolu karar) kadar toplam 15 274 adet karar değerlendirilmiştir. ⁽⁴⁾ Bu kararların illere dağılımı Tablo 1 de verilmiştir.

Tabloda yer alan 8 il için alınan kararlar, toplam kararların % 87 sini oluşturmaktadır. Yukarıdaki tabloda GEE ve AYK döneminde alınan kararların % 73.5'inin İstanbul'a ait olması dikkati çekmektedir. İstanbul'da KTV sayısının çok fazla olması bunun birinci nedenidir. Kurul merkezinin İstanbul'da olması ikinci neden olarak düşünülebilir. Bu ayrı bir analiz konusudur.

Coğrafi dağılım ve 1983'den 1951'lere, geriye doğru bakıldığında, ulaşım olanaklarının düzeyi bu tabloyu haklı çıkarmaktadır. Ayrıca kurulların genel işleyişi, çoğunlukla, kararların bir imar talebi veya imar uygulaması sonucu yapılan tespit ve değerlendirmelerle oluşmasıdır. Kurullar, koruma politikalarının hayata geçirilmesi amacıyla tespit ve değerlendirmeler yapmak yerine; -bürokratik geleneğin de sonucu- talep üzerine incelemelerde bulunmaktadır. Bugün bile kurulların gündemini "talep"ler oluşturmaktadır. Bu durum, İstanbul kararlarının imar hareketleri açısından da karşılaştırılmasını gerekli kılmaktadır.

Konya kararları % 1'in altında olmasına rağmen Anadolu Selçuklu başkenti (ve geçmişi antik dönemlere dayalı bir yerleşme) olması nedeniyle bu tabloya alınmıştır. Tabloda İstanbul, Bursa ve Edirne kararlarının ilk sıralarda yer alması tarihsel önemleri ve mekansal zenginlikleri nedeniyle doğaldır. Ancak, bu 22 yıllık dönemde Bingöl, Hakkari ve Muş için hiç karar alınmamış olması ve Diyarbakır gibi zengin kültürel mirasa sahip bir yerleşme için 32 yılda sadece 42 edet karar alınmış olması dikkati çekmektedir (Bkz. Ek Tablo 1)

Bu tabloda Bölge Kurulunun, bölgenin İstanbul dışında kalan bölümüne de gereken önemi verdiği gözlenmektedir. GEE ve AYK döneminde tüm Türkiye için % 78.9 olan İstanbul kararlarının oranı % 2.5 artışla, Bölge Kurulu döneminde % 81.4'e yükselmiştir.

Yukarıdaki tabloda, "YOK" satırı, 1951-1987 yılları arasında, 500'ün üzerinde kararın "bulunamadığı"nı göstermektedir. Kurul kararları, 1)Toplantı no, 2) Toplantı tarihi, 3) Karar no. ve 4) Karar tarihi olmak üzere dörtlü bir takvim referansına sahiptir. Aynı toplantı numarasına sahip kararlar, sıra takip ederken aradaki atlamalar "YOK" listesine alınmıştır. Kurul kararlarının aynı zamanda bir resmi belge ve süresiz olduğu da düşünülürse, bu kararların bulunarak yerlerine konması ilgilenenlerce seçilmeye değer bir hedeftir ^(5). Tek kopya olan bilgi/belgenin kaybolma riski yüksektir; ama çoğaltma sınırı olmayan belge kaybolmaz.

Buraya kadar, zaman içinde giderek daralan bir coğrafi kapsam içinde KTVKK kararlarının dağılımı incelenmeye çalışılmıştır. Bu verilerin derlenmesine neden olan, çalışmanın esas amacı, Tarihi Yarımada Eminönü-Fatih için alınan kurul kararlarının bir dökümünün elde edilmesi ve elde edilen bu kararların tasnif edilerek Tarihi Yarımada için birtakım planlamaya yönelik sonuçlar çıkarılmasıydı. Bu tarama sonucunda artık Tarihi Yarımada için 1951 yılından beri alınan kurul kararlarının dönemler ve amaçlarına göre dağılımına göz atabiliriz.

Tarihi Yarımada için alınmış 11 021 kararın içeriklerinin incelenmesi sonucunda, kararlar 10 kategoride sınıflanmıştır. Bunlardan "tescilsiz" (... tescil edilmesine gerek olmadığına...), "işlem" (... görüş sorulmasına, rölöve alındıktan değerlendirilmesine, projesinin uygun olmadığına, yıkılan bina için sorumlular hakkında işlem yapılmak üzere yetkili mercilere bildirilmesine...); "genel" (idari vb. işlemlere ilişkin kararlar), "düzeltme" (ada, parsel numaralarının yanlış yazıldığı kararlarda düzeltme yapılması) kategorileri kültür ve tabiat varlıklarının korunması açısından, doğrudan sonucu olmayan kararlardır. İkinci grupta ise "mimari uygulama" (mimari proje ve mimari uygulamaya ilişkin proje, tipoloji, malzeme ve renk gibi özellikler) ile "grup belirleme" (kültür varlığının, 2863 sayılı yasa açısından grubu) yer almaktadır.

Üçüncü grupta, sonucunda doğrudan bir arazi kullanma kararı veren "tescil" (1710/2863 sayılı yasalara göre korunması gerekli KTV olarak tescil etme), "tescil düşürme", "sit" (sit alanı ilanı), "plan" (plan inceleme /onay), "ilke kararı" (genel veya belirli bir bölge için koruma / uygulama amaçlı ilke kararı) ve son olarak "imar uygulama" (tescilli bir parsel veya sit bögesi (veya) tescilli eserlerin etkilenme bölgesindeki bir parsele doğrudan fonksiyon, yoğunluk/gabari, çekme mesafeleri ve istikamet verilerek) imar durumu verilmesi kararları bulunmaktadır.

Dönemler itibariyle incelendiğinde GEE ve AYK döneminde imar uygulama kararları % 33.5 ile ilk sırada yer alırken, daha sonra bölge kurulu döneminde % 50 ile işlem kararları, yani koruma ve planlamaya doğrudan katkısı olmayan kararların kurul gündeminin yarısına ulaştığı görülmektedir. İst. 1 nolu Kurul döneminde bu oran % 53'e kadar çıkmıştır. Burada, "işlem" kararlarının kurul gündeminde ne kadar önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Kurullar, gündemlerindeki yığılmalara karşın, kurul müdürlüğünce sonuçlandırılabilecek işlem kararları almaya devam etmektedirler.

Çalışmanın buraya kadarki bölümü -her bir karar bir birim olmak üzere- kararları değerlendiren bir yapıya sahipti. Bundan sonraki bölümlerde ise, Tarihi Yarımada'nın KTV'nın kurul kararları kapsamında parsel bazında analizine eğilinecektir. Karar bazından ada/parsel bazına inilerek analizler derinleştirilecektir. Kurul kararları incelendiğinde, kararların büyük çoğunlukla bir parsele ilişkin alınmış olduğu görülür. Ancak bazı kararlar vardır ki birden fazla (bu sayı 1000'e kadar çıkabilmektedir) parseli ilgilendirmektedir.

Tarihi Yarımada için 1951 yılından günümüze KTVKK kurullarınca alınan kararların amaçları/sonuçlarına göre dağılımı TABLO 5'de verilmiştir. Tabloda kararlar planlamaya yönelik olarak gruplanmıştır. Bir yapı, parsel veya kadastral adaya doğrudan fonksiyon, yoğunluk /gabari, istikamet ve çekme mesafeleri verilmesi; kısaca imar durumu verilmesi niteliğindeki kararlardır. Grup belirleme kararları genellikle tescil kararlarından sonra, rölövelerinin incelenmesi üzerine alınan, doğrudan imar durumu verilmesi niteliğinde kararlar değildir. Ancak, yapılan tarama sonucunda tescil kararı bulunamadığı halde, 250 kadar yapı için grup belirleme kararına rastlanmıştır. Grup belirleme kararından önce bir tescil kararı alındığı kabulüyle (daha önce tescil edildiği varsayımıyla) bu grup içine alınmıştır.

Burada envanter açısından önemli bir ilke ortaya çıkmaktadır. Sadece tescilli parsellerin envanter alınması yerine, tescil kararı bulunamamasına rağmen grup belirleme kararı bulunan parsellerin de envanter kapsamına alınarak "tescil" niteliğinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Önceki bölümlerde bahsi geçen "yok= bulunamayan kararlar"ın bulunması için bu tespit yol gösterebilecektir. Grup belirleme kararı bulunan bu parsellerin "tescil" kararlarının, kuruldaki "parsel dosyaları arşivi"nde⁽⁵⁾ bulunma olasılığı yüksektir. Tapu kayıtlarına "eski eser" şerhi düşüldüğü halde tescil kararı bulunamayan parseller için de aynı yöntemin uygulanmasıyla tescil kararlarının bulunabileceği söylenebilir.

Tescil sayılarına bakıldığında Fatih tescil kararlarının, Tarihi Yarımada toplam tesciller içinde % 75'e ulaştığı görülmektedir. Ancak burada Fatih için toplam 6 488 parselin tescilinin; % 81'inin sadece 14 adet kararla yapıldığını belirtmek gerekmektedir. Belki de bu yüzden, araştırmalarımız sırasında daima "Fatih'in tespitleri % 90 tamam, ancak Eminönü eksik" gibi bir sentez söylemle karşılaşıyorduk. Tablo 6a bunu açık olarak göstermektedir.

Tablonun tescil satırı için en belirgin gözlem, tescil işlemlerinin Eminönü'de tek tek, Fatih'te toplu kararlarla yapıldığı olabilir. Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken bir nokta vardır. Eminönü gerek Roma, Bizans gerekse Osmanlı döneminin görkemli/önemli "anıtsal" yapılarını, Fatih ise çoğunlukla Osmanlı döneminin sivil mimarlık örneklerini barındırmaktadır. Bu tablo, fiziksel mekanda rahatlıkla izlenebilmektedir.

Tablo 6'da verilen 23 adet kararla 7 000 adet parsel tescil edilmiştir. Tarihi Yarımada'daki toplam 55 000 adet parsel olduğu düşünülürse, bu 23 kararın önemi daha kolay anlaşılabilir. Bu 23 adet kararla toplam parsellerin % 12,7 si tescil edilmiştir. Diğer bir deyişle 1951 yılından beri alınan toplam 11 021 kararın % 0.2 sini oluşturan 23 kararla toplam tescil işlemlerinin % 74'ü yapılmış olmaktadır. Bögesel tespit ve tescil yaklaşımının ne kadar verimli ve belirleyici olduğunu bu rakamlar açık olarak ortaya koymaktadır.

Bu tabloda dikkati çeken nokta Eminönü'de 1553 parsel için, Fatih'te ise 5 443 parsel için tescil kararı alınmış olmasıdır. Eminönü'de 20 000 , Fatih'te 35 000 adet parsel olduğu dikkate alınırsa, tescil oranı Eminönü için % 7.8, Fatih için % 15.5 olmaktadır. Tabloda Eminönü tescillerinin sadece % 22'sinin, Fatih'te ise % 80'inin toplu / bölgesel tescillerle yapıldığı görülmeltedir. Tarihi Yarımada'nın toplu / bölgesel tespit ve tescil işlemlerinin yapılmadığı alan Harita 1 ve 2'de rahatlıkla izlenebilmektedir.

HARİTA 2: EMİNÖNÜ ÖNEMLİ KTVKK KARARLARININ KADASTRAL DAĞILIMI

Eminönü ilçesinin bölgesel kararlarının dağılım, bu ilçe için her zaman dile getirilen, "tespitlerinin eksik olduğu..." görüşünü doğrulamaktadır. Aşağıdaki haritada Eminönü, toplu tespiti yapılmamış bölgeler detaylı olarak görülmektedir.

1951 yılında başlayan kurul kararlarının özellikle ilk yıllarında kadastral adresi (pafta, ada, parsel numarası) belli olmayan pek çok karar bulunmaktadır. Bu sorun kadastro dışı tespit ve tesciller için de geçerlidir. Özellikle ağaç, elektrik direği ve çeşme gibi varlıkların büyük çoğunluğu yolda kalmaktadır. Tüm bunların, coğrafi bir kayıt sisteminde (harita / kadastro / koordinat) işaretlenmesi gerekmektedir. Tarihi Yarımada için bu tür varlıkların oranı % 5 civarındadır.

Tarihi Yarımada KTV Envanteri çalışmasında toplam 28 000 kurul kararı taranmış, bunların Tarihi Yarımada'ya ait olan 11 000 adedi içerikleri itibariyle tasnif edilmiş ve bunlardan plana veri teşkil eden (tescil, imar uygulama ) 6 000 adedi tarayıcı marifetiyle sayısal ortama aktarılmıştır. Bu kararlar daha sınra ada parsel numaralarıyla referanslanan tabloya dökülmüştür. Parsel tablosu 13 655 satırdan oluşmaktadır. Muller Wiener, eski uygulama planları ve tapu gibi kaynakların da eklenmesiyle bu tablo 24 000 satıra çıkmıştır.

KTV Envanteri, tüm kullanıcılara açık, kolay ulaşılabilir, çoğaltılabilir yapıda olmalıdır. Bugün kurul kararları veya tapu kayıtları gizli olmamakla birlikte ulaşılmasında zorluklar vardır. Bu kuruluşlar, kısıtlı olanaklarıyla kanunla verilmiş görevleri yerine getirmeye çalışmaktadırlar. Kuruldan 100, 1000 veya 10 000 kararın suretinin istenmesi sonuçlanamayacak bir taleptir. Bir parsele ait belli bir kararın parsel dosyası arşivinden bulunması kolaydır. Ama 1951'den günümüze, örneğin Beyoğlu kararlarından tescil gruplarına göre liste istemek ütopik bir düşünce olarak yorumlanabilir. Tek parselden kadastral adaya, sokak veya ilçeye, coğrafi ve zaman ölçeği büyüdükçe sorun çözümsüz hale gelmektedir. Ama sayısal ortamda tüm bilgiler gerek ham, gerekse tasnifli olarak derlendiğinde bu tür sınırlamalar ortadan kalkacaktır. Sayısal ortam envanterin şeffaflaşmasına da büyük katkılar sağlayacaktır.⁽⁶⁾

Kültür ve tabiat varlıkları envanterinin kapsamı konusunda en belirleyici kriter kullanım amacıdır. Genel amaçlı bir envanter yaratmak sınırsız bir bilgi kapsamı gerektirir. Tarihi Yarımada için özellikle planlamaya yönelik bir kapsam çizilmiştir. Her kuruluş veya ilgi grubu doğal olarak farklı kapsam tanımları yapacaktır. Böylece envanterin uzmanlık veya ilgi alanlarına göre zenginliği sağlanabilecektir.

ve şehir planlama konularında uzmanlaşmış kişilerden seçer.