Dolayısıyla Sağlıklı Şehirler Projesi Ağına katılan Belediyelerde yürütülecek çalışmaların diğer belediyelere de örnek olması sağlanarak, sosyal gelişim ve toplum sağlığı ile birlikte yürütülecek kentsel gelişme stratejileri ortaya çıkarılabilecektir. Böylece planlamanın çok boyutlu çalışma konularında sağlanacak birliktelik, sağlıklı gelişmeyi getirebilecektir.

1. SAĞLIK VE SAĞLIKLI ŞEHİR KAVRAMLARI

Dünya Sağlık Örgütü tarafından 1984 yılında açıklandığı şekliyle sağlık; “... bir bireyin yada grubun, bir yandan beklentileri ve güvenlik ihtiyaçlarını gerçekleştirme; diğer yandan ise çevreyi değiştirme ve onun üstesinden gelme kabiliyetinin derecesidir. Sağlık bununla birlikte, yaşamak için bir araç değil günlük yaşamın kaynağı olarak görülür, bu fiziksel kapasitelerin yanı sıra sosyal ve kişisel kaynakların vurgulandığı pozitif bir kavramdır”[4].

Sağlıklı şehir kavramı her toplumun kültürüne, geleneklerine, değerlerine göre farklı şekillerde ifade edilir. Ekonomistlere göre sağlıklı şehir; Kentteki önemli değerleri yenilemek ve yeni mekanlar yaratmak, şehir plancılarına göre; Kentin ulaşımında, konut alanlarında, yeşil alanlarında yeni, iyi fiziksel karakterler yaratmak, sosyologlara göre; Sosyal bütünleşmeyi oluşturmak ve geliştirmek, eğitimcilere göre; Toplumun gelişmesine olanak sağlamak, epidemolojistlere göre; Sağlık seviyesini yükseltmek, sağlık koruma plancılarına göre; Hastanelere ve sağlık servislerine yüksek seviyeli ulaşılabilirliği sağlamak, sokaktaki herhangi bir insana göre ise; yaşama imkanının sağlanması, ailesinin korunması, arkadaşları ile görüşebilmesi, yeme-içme ihtiyacını sağlayabilmesi ve son olarak güvenli ve özgür bir biçimde yaşama eylemlerini gerçekleştirmektir [4]. Dolayısıyla sağlıklı şehir kavramı, bir çok farklı disiplinleri içinde barındıran, coğrafya ve kültüre göre farklılaşabilen bir kavramdır.

Evrensel bir tanım birliğine ulaşılamamış olsa da, sağlıklı şehir kavramını ön planda tutan planlama anlayışını oluşturmak mümkündür. Bu çerçevede sağlık ve sağlıkla ilgili aktiviteleri bütünleştirerek ve onun etkilediği tüm ilgili sektörlerle bağlantılı duruma getirerek sağlığı ilerletmeyi başarmak için yerel olarak tüm çalışmaları içeren “Şehir Sağlığı Gelişim Planı” yapılabilmektedir.

2. SAĞLIKLI ŞEHİRLER PROJESİ KAPSAMINDA BURSA’DA GERÇEKLEŞTİRİLEN ÇALIŞMALAR

Dünya Sağlık Örgütü tarafından Sağlıklı Şehirler Ağına 2000 yılında katılan Bursa, 3. Faz’da öngörülen hedef ve ilkelere uyum sağlamak için genel çatkı ve uygulama planlarını oluşturmaya başlamıştır. Bu çerçevede 1998-2002 yıllarını (3. Faz) kapsayan “Bursa Şehir Sağlık Gelişim Planı” oluşturulmuş, bununla birlikte şehir sağlığını etkileyen farklı sektörlerdeki yapılanmayı belirleyen 5 yıllık Uygulama Planı tasarlanmıştır. Temelde hakim kılınan görüş; Şehir sağlığını dolaylı ya da dolaysız etkileyen sektörlerin bu yöndeki motivasyonlarını artırarak, belirli bir plan çerçevesinde davranmalarını sağlamaktır.

2.1. ŞEHİR SAĞLIĞINI GELİŞTİRMEK İÇİN BELİRLENEN VİZYON VE STRATEJİK AMAÇLAR

Bursa Şehir Sağlığını geliştirmek için belirlenen vizyon şöyledir [4];

“Bunları söyleyebileceğimiz çok canlı, yaşam dolu bir şehir istiyoruz...

* Bursa’daki topluluklar kendi yaşam kalitelerini etkileyen kararlarda bir bütündürler, kimlik bilincine varırlar ve başarılıdırlar. Tüm toplumun yer aldığı kendi sağlıklarını nasıl ilerleteceklerine dair aktif müzakereleri vardır. Farklı toplulukların kendi değerlerini ve görüşlerini açıklayabilecekleri farklı yönler geliştirirler.

* Sağlık eşitsizlikleri azaltılmıştır ve sağlığın ölçütleri kendi içindeki üç boyutta (fiziksel, psikolojik ve sosyal) geliştirilmiştir. Bu gelişimler çok fazla sayıda yerel aktiviteyle motive edilen yetersiz sağlığın olduğu bu toplumlar içinde en fazladır.

* Kamu, özel ve gönüllü sektörleri kentli gruplarla birlikte çalışır ve bu hizmet organları arasındaki sınırı tanımlamak genellikle imkansızdır. Kamu sektörü organları yapısal kararlılığı yaymanın yollarını bulmuşlardır ve şimdi toplum gelişim planlarında başarıya ulaşmak için ortak kaynaklara baş vurmaktadırlar.”

Bu vizyonun ilk söylemine ulaşmak için Bursa Sağlıklı Şehir girişiminde aşağıdaki stratejik amaçlar geliştirilmiştir;

1. Halkın sağlık sorunlarıyla anlamlı ve aktif bir diyalog ile meşgul oldukları ve bu diyaloğun sonuçlarının etkilerinin kamu organları ve diğerleri tarafından somut faaliyetlere yansıtılması,

2. Toplum kalkınmasının artırılması,

3. Değişiklik ve maksimum sağlık potansiyelinin artan beklentilerini gerçekleştirme yeteneği için yerel kapasitenin oluşturulması.

Vizyonun ikinci söylemine ulaşmak için Bursa Sağlıklı Şehir girişiminde aşağıdaki stratejik amaçlar geliştirilmiştir;

1. Toplulukların ve organizasyonların sağlıklı halk politikaları için desteklenmesi ve stratejilerin yerel toplulukların planlarını yansıtmasını sağlamak için sağlığı etkileyen kent çapında yaygın tüm stratejilerin gözden geçirilmesi,

2. Ortak değerlerin, ilkelerin ve iyi uygulamaların geliştirilmesi,

3. Etkin iletişim ağlarının geliştirilmesi.

Vizyonun üçüncü söylemine ulaşmak için Bursa Sağlıklı Şehir girişiminde aşağıdaki stratejik amaçlar geliştirilmiştir;

1. Bütünleşmiş hizmet dağıtımı ve stratejik gelişim kavramlarının geliştirilmesi, ulusal ve yerel gündemlerin birbiriyle tutarlı olmasının ortak görüşleri ve yeni gelişimleri etkilemesinin sağlanması,

2. İyi uygulamayı, yaşam kalitesinin ölçüsünü ve toplum yetkilendirme sürecini kapsayacak bir değerlendirme çatısının geliştirilmesi,

3. Sağlıkla ve sosyal politikayla ilgili ortak kararların kabul edilmesi ve ortakça idare edilen tüm planları yürüten kaynaklar için bir süreç geliştirme konusunda kamu organları ve diğerleriyle birlikte çalışılması.

Belirlenen vizyon ve vizyonu gerçekleştirmek için oluşturulan stratejik amaçlar, Sağlıklı Şehirler hareketinin temeli olan Herkes İçin Sağlık ilkeleri ışığında belirlenmiştir. Bu ilkeler; sağlık hakkı, sosyal adaleti ve sağlıktaki eşitliği artırmak, ortaklık, katılım, yetkilendirme, taraftarlık, sorumluluk ve sürdürülebilirlik başlıkları altında tanımlanmıştır [4].

2.2. ŞEHİR SAĞLIĞI KONUSUNDA SORUN BELİRLEME AŞAMASI

Şehir Sağlığı Gelişim Planı kapsamında başlatılan çalışmada kent içi hizmetlerde optimizasyonun sağlanması amacıyla Bursa Büyükşehir Belediyesi 17 Hizmet Bölgesine ayrılmıştır. İdari sınırların (mahalle sınırları) üzerine oturan Hizmet Bölgesi sınırları, mahallelerin büyüklük, kentsel hizmet kalitesi ve sosyo-ekonomik parametrelerine göre belirlenmiştir. Belirlenen 35 parametrenin 22’si bölgesel, 13’ü kentsel niteliklidir (Bkz. Ek Tablo 1). Plan kapsamında incelenen 17 bölgenin sorun analizleri yapılmış, bölgelerdeki sorunlar arasında benzer niteliktekiler belirlenmiştir. Hedeflenen sağlık koşuları için bu bölge analizleri çalışmaya yön vermede etkili olacaktır. Bölgelerdeki sağlık koşullarının sağlanmasına ilişkin belirlenen ortak özellikler şunlardır [4];

1. Yapılan çalışma sonucunda her bölgede Mahalle Hizmet Kurulları oluşturulması ve Belediye bünyesinde de bölgelere hizmet edecek Belediye içi örgütlenme modelinin oluşturulması gerekmektedir.

2. Çevre sağlığı açısından bölgelerdeki temizlik sistematiğinin mevcut durumu yetersizdir. Mevcut olan sistem Toplama-Ayrıştırma-Dağıtma sistemi olarak ayrı ayrı belirlenerek sağlıklı hale getirilmelidir.

3. Bölgelerin %95’inde aktif ve pasif yeşil alanın dağılımı yetersizdir. Özellikle sağlıklaştırılacak alanlar ve merkezi bölgelerde Yeşil Alan Planlaması yapılmalıdır.

4. 8 Bölgenin dışında eğitim hizmetleri (ilköğretim-lise-anaokulu) yetersizdir. Eğitim tesislerinin sayısal yeterliliği ve nitelik yükseltimi sağlanmalıdır.

5. Kent bütününde kentsel hizmetler anlamında yaşlı bakımevi, hayvan hastanesi, itfaiye, çöp transfer merkezi, mahrukatçı depoları, hal alanı, mezarlık, yolcu transfer merkezi, hurda depolama, kongre merkezi, öğrenci yurdu ve hastane donatı alanlarının “Kent Ana Planı” çerçevesinde planlaması ve uygulamaları yapılmalıdır.

6. Sanayi tesislerinin olduğu bölgelerin tamamında ve sanayinin etkilediği bölgelerde “Sanayi Kirlilik Takip Merkezi”nin kurulması gerekmektedir. 

Ek Tablo 1’de sağlık parametrelerinin 17 bölge için hangi nitelikte ölçüldüğü görülebilmektedir.

2.3. ŞEHİR SAĞLIĞINA YÖNELİK ÖNCELİKLİ ETKİNLİKLER

Şehir sağlığına yönelik olarak 11 ana başlık altında belirlenen öncelikli etkinlikler, geleceğe ilişkin proje üretmede yardımcı olacak ana çerçeveyi çizmektedir.

2.3.1. ÖRGÜTLENME

Birçok kentte görülebileceği gibi Bursa’da da sağlık koşullarının yaratılması, hizmetlerin götürülmesi gibi etkinliklerin sağlanmasında örgütlenme sorununun olduğu tespit edilmiştir. Dolayısıyla Sağlıklı Şehir Projesi ile Kent Yönetim düzeyinde ve tespit edilen bölgeler düzeyinde örgütlenmenin ve ilgili kurulların oluşturulmasına karar verilmiştir. Amaç; “Sağlıklı Şehirler projesi kapsamında, kentin sorunlarına daha pratik ve ekonomik çözümler bulmak ve özellikle kentleşme ve sosyo-ekonomik politikaların sağlıklı gelişmesini garantiye alarak uzun vadede güçlü etki elde etmek için eşgüdümlü çalışmayı sağlayacak örgütlenmeyi sağlamak” [4] olarak belirlenmiştir. Grafik 1’de Şehir Sağlığı Gelişim Planı çerçevesinde belirlenen örgütlenme şeması görülmektedir.

Mahalle Hizmet Kurulu, Bölge Hizmet Kurulu, Strateji Kurulu ve Sağlıklı Şehirler Proje Ofisi olarak belirlenen temel örgütlenme modelinde her birimin içeriği ve işleyişi belirlenmiş ve bir çoğunda uygulamalara başlanmıştır [4].

Mahalle bazında örgütlenmeyi sağlayan Mahalle Hizmet Kurulu; Mahalle sakinleri ve Belediye temsilcilerinden oluşan 10-15 kişiyle örgütlenmektedir (Muhtar, site yöneticisi, esnaf, halk vd.). Bu kurullar “Mahalle Hizmet Kurulları Prosedürü” (P01.Q01) ne göre örgütlenir ve bu prosedürde belirtilen esaslara göre çalışır. Mahalle ile ilgili şikayet/öneri ve katkıların öncelikleri belirlenirken Sağlıklı Şehir Projesi parametreleri ve Sağlıklı Şehir Projesi Bölge Analizleri göz önünde bulundurularak belirlenir [4].

Bölge bazında örgütlenmeyi sağlayan Bölge Hizmet Kurulu; Vilayetin Proje Koordinatörü ve Bölge Temsilcisi, Belediyenin Proje Koordinatörü ve Bölge Temsilcisi, Belediye Meclisinin İhtisas Komisyonu Üyesi, Yerel Gündem 21’in çalışma grubu, İl Genel Meclisinin İhtisas Komisyonu Üyesinden oluşur. Her bölgede 1 Mahalle Hizmet Odası oluşturulur ve her bölge için Belediyenin belirleyip atadığı 1 temsilcinin her gün 8 saat, Vilayetin belirlemiş olduğu bir temsilcinin ise gerekli olduğu projelerde bu odalarda görev yapması sağlanır. Kurulun belirli aralıklarla yaptığı toplantılara bölge hizmet kurul üyeleriyle birlikte bölge içindeki mahalle hizmet kurullarından birer temsilcinin de katılması sağlanır. Toplantıda bölge analizleriyle gereksinimleri tespit edilen bölgelerdeki sorunlar ele alınarak çözümler bulunması ve bu çözümlere halkın katılması sağlanır. Toplantı sonucunda alınan kararlar kurul üyeleri tarafından Sağlıklı Şehirler Proje Ofisine iletilir ve Sağlıklı Şehirler Proje Ofisi bu kararları uygular. Uygulamaların sonuçları ve aşamaları belirli aralıklarla Halkla İlişkiler Danışmanı tarafından mahalle halkına toplantılar aracılığıyla aktarılır [4].

Strateji Kurulu; Projenin ayrıntılı strateji ve politikalarını belirlemek ve bunlar hakkında karar vermek için oluşturulmuştur. Komisyonların çalışma bölümleri, özel alanlar vd. için uygun amaçların, yöntemlerin ve beklenen sonuçların belirlenmesi, Sağlıklı Şehir Programının amaçlarının yürütülmesinin sağlanması, yıllık çalışma planı belirlenmesi, projenin tüm kaynaklarının yönetilmesi, Sağlıklı Şehir Ağına ve Dünya Sağlık Örgütü Uluslar arası Ağı’na raporlama yapmak, Strateji Kurulunun görevleri arasında yer almaktadır [4].

Sağlıklı Şehirler Proje Ofisi ise; Bölge Hizmet Kurullarında alınan kararların uygulamasını, uygulamaların sonuçları ve aşamalarını belirli aralıklarla bölge temsilcisi tarafından mahalle halkına toplantılar aracılığıyla aktarılmasını sağlar [4].

Grafik 1: Şehir Sağlığı Gelişim Planına Göre Oluşturulan Örgütlenme Şeması

2.3.2. SAĞLIK VE SAĞLIĞIN KORUNMASI

Bursa, sosyo-ekonomik yönden ülkenin pek çok yerine göre daha gelişmiştir. Bu durum Bursa’ya doğru bir nüfus göçüne neden olmakta, sonuç olarak sağlık-eğitim-kentsel hizmetler gibi alt yapıda yetersizlikler ortaya çıkmaktadır. Yapılan gözlemler, kalabalıklaşan kent nüfusunun sağlık ve kent bilinci konusundaki birikimlerinin yeterli olmadığını göstermektedir. Bunun için merkezi idare, yerel yönetim ve sivil toplum örgütlerinin eşgüdümlü çalışmalarıyla halka yönelik eğitim etkinliklerinin yapılması gerektiğine inanılmaktadır. Özellikle İl Sağlık Müdürlüğü ile yerel yönetimlerin eşgüdümlü çalışmaları sayesinde, Bölge Hizmet Kurullarının tespitleri doğrultusunda, sağlık konularında eğitim programlarının düzenlenmesi planlanmaktadır. Bunun yanında Yerel Gündem 21’in etkin katılımı bu tür eğitim programlarının alt yapısını oluşturmaktadır.  

2.3.3. SOSYAL HİZMETLER – YAŞAM TARZI

Kent yaşamı içinde hayat görüşü, gelir düzeyi, sunulan aktivitelerin çeşitliliği ve ulaşılabilirlik gibi ölçütler, birey ve ailenin sağlıklı yaşamasını dolaylı ya da dolaysız olarak etkilemektedir. Sosyal etkinlikleri artırmak amacıyla oluşturulan bölgesel parametrelerden, sosyal hizmet fonksiyonlarının oluşturulması sağlanmaktadır. Yeni başlatılan bu çalışma ile kentte oluşturulan her bölgede eğlence merkezi, toplum merkezi, gençlik merkezleri oluşturulması hedeflenmektedir. Böylece kentin her kesiminden her yaştaki insanın sosyal etkinliklerden faydalanarak kente uyumu ve katılımı sağlanabilecektir. Kent yaşayanlarının kendi yaşamlarının daha sağlıklı olması için gereken şartlara ilişkin eğitim programları düzenlenirken, yaş gruplarına bağlı çeşitli aktivite alanlarının da fiziksel planlama kapsamında değerlendirilip hizmet bölgelerinde gerçekleştirilmesi sağlanacaktır. 

2.3.4. ÇEVRE

Sağlıklı bir toplumun sağlıklı bir çevrede yaşaması ilkesinden hareketle belirlenen parametreler, 17 hizmet bölgesinde test edilerek çevre kalitesinin belirlemesi gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede atıklar, su kalitesi, hava kalitesi ve gürültü konusunda çeşitli önlemler ve projeler geliştirme gereksinimi duyulmuştur.

Bursa kentinde günde 1000 ton katı atık oluşmaktadır. Dünya Bankası yardımlarıyla başlatılan ve 2025 yılına kadar Bursa’nın katı atık depolamasını sağlayacak alanın yapımı devam etmektedir. Bunun yanında atıkların kaynağında ayrıştırılması ve geri dönüşümü yönünde 1995’de başlayan, 1998’de proje alanı genişletilerek 80 000 nüfusa hizmet eden bir proje yürütülmektedir. Projede 603000 nüfusa hizmet veren ve 28 600 kg/hafta kapasite hedeflenmektedir. 1960 yılından beri hizmet veren kent çöplüğü 1996 yılında iyileştirilerek metan gazı çıkışı ve pis su sızıntısı sorunu çözülmüştür. Çöp deponi alanı ise yeşil alan halinde kullanılmaktadır. Bu çöp deponi alanından çıkan metan gazı ile 1,4 mw/saat’lik kapasiteyle elektrik üretilmesi planlanmaktadır.

Var olan içme suyu potansiyelindeki hatların değiştirilmesiyle % 67 olan su kaçaklarının 4 yılda % 30’a düşürülmesi hedeflenmektedir.

Kentin topoğrafik yapısına bağlı olarak doğu ve batı yönünde olmak üzere 2 atık su santrali kurularak atık su sorunu çözülmektedir.

Diğer bir proje de 2020 yılı hedefli yağmur suyu drenaj projesidir. Kanalizasyon ve yağmur suyu için farklı iki ayrı sistemin kurulması planlanmaktadır. İkinci etapta ise biyolojik santral oluşturulması gerçekleştirilecektir. BUSKİ Atık Su Deşarj Yönetmeliğindeki parametrelere göre düzenlenen arıtma işlemlerinden endüstriyel firmalar sorumludur ve ancak arıtma işlemi tamamlandıktan sonra atık su, sisteme drene edilebilecektir. “Kirleten öder” ilkesine göre, fabrikaların deşarj ettikleri atık su miktarı kadar katkı payı alınmaktadır. Bunun yanında “Mavi Nilüfer Aksiyon Planı” ile yer altı ve yer üstü kaynakları dahil olmak üzere 762,9 km² alanda su kaynaklarının ekonomik yönetimi gerçekleştirilmektedir.

1996’da Dünya Bankası kredisiyle başlatılan “Hava Kirliliği Ölçme Şebekesi Projesi” ile kent içinde 12 noktada, havadaki sülfür oksit ve parçacıkların miktarı ölçülmektedir. Bulgular halka anons edilmekte, hava kirliliği takip ekibi düzenli bir şekilde önlemler almakta ve ayrıca baca dumanı testi ekipmanları kullanılarak fabrikalar da test edilmektedir.

1990 yılından itibaren merkezi idare ile birlikte yürüten proje kapsamında işyerleri ve konutlar doğal gaz kullanımına geçmektedir. Fabrikaların ve konutların büyük bir kısmının doğal gaz kullanımına geçtiği Bursa’da havadaki yıllık ortalama sülfür oksit oranı 286 mg/m³’ten 51 mg/m³’e düşmüştür. Bununla birlikte kömür kalitesinde getirilen ölçütlerin sıkı takibiyle en az kirliliği öngören hedeflere ulaşılmaya çalışılmaktadır.

Gürültü açısından da çeşitli ölçümler yapılmaktadır. Kartografik gürültü uygulaması ile ölçümler halen devam etmektedir [4].

Çevresel anlamda izlenen politikalarda, toplumsal bilince dayalı eğitim programlarının yanında, gerekli arıtma ve üretme istasyonlarının yapımı devam etmektedir. Ayrıca hava kalitesini izlemeye devam ederek kentte yaşayan, çalışan ve kenti ziyaret eden insanlar için Stoke-on-Trend’in hava kalitesi üzerinde kötü bir etki yapmayacak kent faaliyetleri ile ilgili seçenekler hakkında bilgi sağlanmaya çalışılmaktadır.

2.3.5. EĞİTİM

Bursa ili genelindeki 650 öğretim kurumunun (ilköğretim+lise) % 29’u Bursa Büyükşehir Belediyesi sınırları içinde bulunmaktadır. İlin ekonomik merkezi konumunda olan bu sınır içinde sanayi kuruluşlarının yoğunlaşmasından kaynaklı olarak mesleki ve teknik okul sayısı fazladır. Nilüfer, Osmangazi ve Yıldırım ilçelerinde ortalama gelir düzeyinde yaşamını sürdüren nüfus, okur-yazarlık oranı açısından özellikle Yıldırım ve Osmangazi ilçelerinin yeni yerleşim bölgelerinde çok düşüktür. 8 yıllık temel eğitim zorunluluğu ile okul çağı nüfusunda görülen artış, bu bölgelerde liseye devam eden öğrenci sayısına yansımamaktadır. Temel eğitimi tamamlayan ve ekonomik açıdan zayıf olan aile, çocuklarını gelir sağlayıcı unsur olarak görmekte ve çalışma hayatına göndermektedir [4]. Hızlı iç göçün odak noktası olan Osmangazi ve Yıldırım ilçelerinde öğretim kurumları standartları (sınıf mevcudu standardı; 25-30 öğrenci) üzerindedir. Bu da, eğitim ve öğretimdeki kaliteyi azaltmaktadır. Nilüfer ilçesi eğitim yönünden ilin en gelişmiş bölgesidir. Kamu eğitim kurumlarının yanı sıra özel eğitim kurumları da bu bölgede yoğunlaşmıştır. Altyapı ve sosyal gelişme olarak ilin örnek bölgesi olan Nilüfer ilçesinde eğitim sorunu, diğer ilçelerdeki kadar yoğunluk kazanmamaktadır.

Şehir Sağlığı Gelişim Planı çerçevesinde eğitim konusunda yapılması planlananlar şunlardır [4];

1)       Eğitim kurumları ilçelerin yoğun göç alan bölgelerinde yapılacaktır,

2)       Mesleki ve Teknik Eğitim kurumlarının sayısı artırılacaktır,

3)       Yerel yönetim birimlerinin eğitim sektöründe de hizmet vermeleri sağlanacaktır,

4)       Yüksek eğitimin ilerleme oranını artırmak için gerekli önlemler alınacaktır. Kent Meclisinin önerdiği Yaşam Boyu Öğrenme çerçevesinde yaşam boyu öğrenim, özürlüleri ve mağdurları da kapsayacaktır. Belediye Meclisi bunlara gayri resmi yada resmi yollarla eğitimlerinin devamı için bir güvenlik ağı ve fırsatlar ortamı hazırlayacaktır.

2.3.6. ULAŞIM

Bursa kenti güneyde Uludağ, kuzeyde tarım alanları ile sınırlı olduğundan doğu-batı aksında lineer olarak 30 km. uzunluğunda bir alana yayılmaktadır. Bursa’daki mevcut ulaşım şartları incelendiğinde;

Ulaşım sisteminin tümüyle araç yoluna bağlı olduğu, yeni ulaşım altyapısı için merkezi alanda yer olmadığı, seyahat isteminin doğu-batı yönünde ağırlık kazandığı, bütünleşik bir toplu taşıma sisteminin Hafif Raylı Sistemin çok yakında devreye girmesiyle henüz işlerlik kazandığı, toplu ulaştırma sisteminde verimliliğin artması için çalışmaların devam ettiği, ana arterlerde hava ve gürültü kirliliğinin önemli büyüklüklerde olduğu görülmektedir.

1000 kişiye 93 aracın düştüğü Bursa’da kentsel ulaşımda en önemli hedef ve strateji; yolculuk gereksinimlerinin karşılanması, ulaşım sisteminin kent içinde birbiriyle entegre bir şekilde işlemesidir. Bu amaçla dış kaynaklı krediyle yapımı devam eden Bursa Hafif Raylı Sisteminin 16.5 km.lik kısmı uygulamaya geçmiş ve güzergah üzerindeki lastik tekerlekli toplu taşıma araçları (otobüs, minibüs, taksi dolmuş) raylı sistemle entegre olarak işlemeye başlamıştır.

Transit yolların kesişme noktasında yer alan Bursa kent yerleşiminin içine giren transit trafiğin kent içi trafiğine olan etkilerini azaltmak için 1998 yılında devreye giren 2 adet ring (by-pass) yolu (Doğu ve Batı Yakın Çevre Yolu), kent içi trafiği önemli oranda rahatlatmaktadır. Bununla birlikte İstanbul-İzmir arasında yapımına devam edilen ve Bursa ili sınırları içinde 54 km.lik uzaklık kat eden Erişme Kontrollü Oto Yol da Bursa’yı transit geçecek şehirler arası ve uluslar arası trafiğin kent içindeki yoğunluğa eklenmemesini sağlamaktadır. Aynı zamanda kentin doğusu ve batısı arasında daha hızlı bir ulaşım alternatifi olarak şehir içi uzun mesafeli yolculuk taleplerini de karşılayabilecektir.

Sağlıklı bir kent yaşamındaki motorsuz araç trafiğini özendirme çerçevesinde oluşturulan bisiklet yolları, özellikle kentin batısında gelişen yeni yerleşim alanlarında uygulama alanı bulmaktadır.

Gerek Çevre Düzeni Planlarında, gerekse Nazım Planlarda dikkate alınan parametrelerden birisi olan ulaşım konusunda Master Planı yapmak gereksinimi belirlenmiş olup bu yönde çalışmalara devam edilmektedir.

2.4.7. KENTSEL HİZMETLER

Özellikle kentin doğusunda yaşanan kaçak yapılaşma sorunu nedeniyle, kentin bu bölgelerinde yaşayan halk, kentsel hizmetlerden tam olarak faydalanamamaktadır. Kent kimliği açısından önemli olan tesislerin ve merkezlerin kente kazandırılması için şu önlemler alınacaktır [4];

1)       Kentsel hizmet veren termal tesislerin geliştirilmesi ve iyileştirilmesi sağlanacaktır,

2)       Her bölgeye hizmet edecek banka, PTT, su tahsilat merkezlerinin yapılması ve yapım teşviki sağlanacaktır,

3)       Kentsel hizmet verecek Kongre ve Kültür Merkezlerinin geliştirilmesi ve yapılması sağlanacaktır,

4)       Her bölgede yeterli ibadet tesisleri mevcuttur. Bunların korunması ve bakımı sağlanacaktır,

5)       Turizm potansiyeli belirlenmiş bölgelerde Turizm Danışma Merkezleri kurulacak, kent tanıtımına yönelik etkinlikler artırılacaktır,

6)       Sosyal evlerin oluşturulması ve korunması, sağlıklı koşullarda çalışması sağlanacaktır,

7)       Kente hizmet edecek kentsel faaliyet ve dağıtımının sağlanması için yeni bir hal alanı planlanacak ve yapımı sağlanacaktır,

8)       Sağlıklı et satışının ve dağıtımının yapılması amacıyla mezbahaların kontrolü ve iyileştirilmesi sağlanacaktır.

2.3.8. KONUT-PLANLAMA

Birçok kentte gözlendiği gibi Bursa’da da plan dışı gelişmelerle büyüyen bir kent dokusundan söz etmek kaçınılmazdır. Bu tür alanlar yoğunluk, kentsel hizmetlerden yararlanma boyutu, mülkiyet yapısı, estetik ve sağlık koşulları açısından diğer planlı alanlardan farklılık göstermektedir. Bu tür yapılaşmanın ortak özellikleri şunlardır;

1)       Yapılan konutlar basit yapım teknolojisine sahip, az katlı ve çoğu ileride kat ilavesi için filiz bırakmış yapılardır,

2)       Genellikle yasal yollarla üretilen konutların tercih etmediği zor topoğrafik koşulları içeren, yol bağlantıları zayıf ya da ana arterler üzerinde bulunmaktadırlar,

3)       Altyapıları, sosyal donatı alanları ya yoktur, ya da yeterli değildir,

4)       Geleneksel yapı ve yaşam kültürünün sürdüğü bir profile sahiptirler.

Özellikle Ankara yolunun kuzeyi ve güneyinde kalan konut bölgeleri ile Yalova yolunun doğu ve batısında kalan konut bölgeleri, bu şekilde yapılaşmış alanlardır.

Konut alanlarındaki niteliksel ve niceliksel iyileştirme için yapılacaklar şunlardır;

1)       Özellikle Osmangazi ilçesinin kentsel sit alanı içinde kalan yerleşim alanlarının mutlak bir şekilde iyileştirmeye gidilmesi gerekmektedir. Bu sadece yeni konut alanlarının yapılması anlamına gelmemelidir, mevcut konut birimlerinin gerek dış cephe, gerekse içinin revize edilmesi ile de gerçekleştirilebilir.

2)       Yapılan plan değişikliklerinin uygulamaya geçebilecek şekilde yapılması ve bu planın uygulanabilmesi için gerekli şartların hem ekonomik hem de yerel boyutta hazır olması sonucunda çok daha kısa bir zaman diliminde bu yenilemenin olacağı düşünülmektedir.

3)       Farklı nitelikte konut alanlarının bulunması ve bunların tercih edilmesi için kullanıcıların ne tür taleplerinin olduğunun belirlenmesi ve farklı biçimdeki konut alanlarının da planlanması söz konusu olmalıdır. Bu da farklı gelir gruplarının farklı talepleri hakkında bilgi verecek bir değer olarak planlamada kullanılabilecektir.

4)       Topoğrafik yapısı ve arazi kullanımı gereği Bursa kentsel alan gelişmesi için batının uygun olduğuna karar verilmiştir. Bu yöndeki planlı konut alanı üretimi devam ettirilmelidir.

5)       Düşük gelirli halka hizmet edecek konut üretimi yapılacaktır.

6)       Kaçak yapının kontrolü konusunda kurumlar ve halk arasında sağlanacak eşgüdümle hareket edilecek ve bu konuda etkin olunacaktır.

Bu çerçevede üst ölçekte belirleyici plan kademesi olan 1/100 000 ölçekli strateji planının yönlendiriciliğinde yapılan 1/25 000 ölçekli Çevre Düzeni Planları, halen onaylanmamış olmakla birlikte kentin geleceğine ilişkin planlama kararlarını içerecek nitelikte olması beklenmektedir. Bursa il bütününde oluşturulan 11 adet planlama bölgesinin bir kısmının 1/25 000 ölçekli Çevre Düzeni Planları onaylanmış, bir kısmı onay aşamasında ve bir kısmı da halen yapım aşamasındadır. Özellikle 1999 depreminden sonra yeniden ele alınması zorunlu olan üst ölçekli planlama aşamasında halkın katılımını öngören bir planlama anlayışı yerine, merkezi idarede yaşanan yetki karmaşasının neden olduğu bir sistemsizlik gözlenmektedir. Üst ölçekli planların onaylanmaması nedeniyle de kentin gelişimini bütünleyecek 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planı çalışmaları sona erdirilememektedir. Ancak Sağlıklı Şehirler Ana Planında öngörülen 17 Hizmet Bölgesinin tespit edilen gereksinimleri ve Sağlıklı Şehirler Projesinin belirlediği ilkeler doğrultusunda oluşturulan planlama kararları geliştirilmektedir.

2.3.9. GÜVENLİK

Bursa’da suç bölgeleri genellikle Osmangazi ve Yıldırım ilçelerindedir. En önemli nedeni ise, bu bölgelerde yaşayan halkın sosyo-ekonomik ve kültürel yapısıyla kente olan entegrasyon sürecinde yaşadıkları sosyal sorunlar olarak belirlenmektedir. Bu bölgelerde yapılan araştırmalarda 9-24 yaş çağı arasında yankesicilik, 14-40 yaş çağı arasında fuhuş ve 15-25 yaş çağı arasında da gasp suçlarının yoğunlaştığı görülmüştür. Suç işleyenlerin çok büyük bir kısmının da eğitim düzeyinin ilkokulla sınırlı olduğu belirlenmiştir.

İç ve dış turizmin getirdiği hareketlilik, ticaret ve ulaşımdaki canlılık, Ortadoğu-Afrika ve Doğu Bloku (Polonya, Romanya, Macaristan, Ukrayna, Rusya, Bulgaristan vd.) ülke insanlarının yoğun olarak kent yaşamına katılması gibi gerekçelerle artış eğiliminde olan suç oranları, ceza yasalarındaki yetersizliklerle de birleşince toplumsal sorunların oluşmasına zemin hazırlamaktadır.

Varoşlar olarak tanımlanan yeni (kaçak) yapıların oluşturdukları bölgelerde (Osmangazi ve Yıldırım) yaşayan halkta belirlenen bir başka sosyal olgu da, yasa dışı evliliklerdir. Dini nikah ile yaşayan ailelerde genelde aile reisi olan erkek, ailesini ekonomik yönden sahiplenemeyeceğinin anlaşılması üzerine evini terk etme eğilimine girmekte, anne ve çocukların kendi kendilerine ayakta durma savaşı vermelerine neden olmakta ve kentin içinde kendi özgün yapısıyla bir kitle oluşmaktadır. Bu kitle kentin ana arterlerinde dilencilik yapan küçük çocuklar ya da geceleri suç işlemek suretiyle yaşamaya çalışan bir kimlikle tanımlanmaktadır. Buna rağmen Bursa, ülke genelinde emniyet açısından en sakin illerin başında gelmektedir. Kentte işlenen suç dağılımında trafik suçları en büyük orana sahiptir (% 74.9).

Sağlıklı Şehir Projesi kapsamında kentteki suçluluk oranlarını daha da azaltmak için;

1)       Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü, İl Milli Eğitim Müdürlüğü, İl Emniyet Müdürlüğü ve Sokak Çocuklarını Koruma Derneği ile özellikle bölgenin geri kalmış yörelerinde eğitime dönük toplantılar yapılacaktır,

2)       Kentin geri kalmış kesimlerindeki sosyo-ekonomik göstergeyi pozitif yönde geliştirmek için ekonomik işlev alanları (iş yerleri vd.) oluşturacak yatırımlar yapılacaktır,

3)       Kentteki kahvehane sayısı azaltılarak eğitim+kültür ağırlıklı tesisler yapılacaktır,

4)       Tiner, uçucu madde satışlarının çocuklara satışı engellenecektir.

2.3.10. EKONOMİK GELİŞİM

Nilüfer, Osmangazi ve Yıldırım ilçeleri, 1990 DİE verilerine göre il bütünündeki iktisaden faal nüfusun % 10’unu barındırmaktadır (123 731 kişi). Bunun nedeni, bu ilçelerin sınırları içinde tekstil, otomotiv ve makine imalat sanayi tesislerinin bulunmasıdır. Bu sektörlerdeki toplam 1 148 tesiste yaklaşık 75 000 kişi istihdam edilmektedir. Sosyal güvence şemsiyesi altında bulunan bu kesim çalışanları, ücretlendirme açısından açıklanan aylık gelirin üzerinde gelir elde etmektedir. Sosyal yaşantı olarak normal düzeyde yaşantılarını sürdüren bu kesim çalışanları, aynı zamanda nitelikli işçi sınıfındadırlar.

Atölye ve küçük işyerleri, yoğun olarak Osmangazi ve Yıldırım ilçelerinde toplanmışlardır. Osmangazi ilçesinde otomotiv, deri ve makine-imalat sektörlerine yönelik atölye ve işyerleri bulunurken, Yıldırım ilçesinde tekstil sektörünün alt gruplarına ait (boyahane, dokuma atölyesi vd.) işyerleri vardır.

Nilüfer, Osmangazi ve Yıldırım ilçelerinde çalışan kesim arasında resmi verilere işlenmiş meslek hastalıkları ile iş kazası yok denecek kadar azdır. Bunun da nedeni; işyerlerinde sağlıklı ve güvenli ortamların bulunmasıdır.

Ekonomik gelişimi hızlandırmak ve çalışanların daha rahat ortamlarda yaşamasını sağlayabilmek için;

1)       Uygulamada bulunan 3081 sayılı Çıraklık Mevzuatının günün şartlarına uygun hale getirilmesi için gerekli yerel girişimlerde bulunulması,

2)       Yerel yönetimlerde “İl Çalışma Hayatı ve İş Gücü” birimlerinin kurulması,

3)       İşyerlerinin denetiminin merkezi otoritenin ajanlarının yanında yerel yönetim birimlerinin çalışma hayatı ve işgücü konularında eğitilmiş personeli tarafından yapılmasının sağlanması,

4)       Çalışma alanı imkanlarının alternatif iş etkinlikleriyle geliştirilmesi,

5)       Daha güvenli çalışma ortamlarına yatırım arzusuyla iş ve iş ortamları içindeki sağlık ve güvenliği geliştirecek girişimlerin desteklenmesi,

gerekmektedir. Bunun için İl Kalkınma Özel İhtisas Komisyonları bünyesinde “Çalışma Hayatı-İstihdam ve İşgücü Komisyonu” ile il yönetimi, yerel yönetim ve üniversite ile Ticaret Sanayi Odası ve Esnaf Sanatkarlar Birliğinin katılımı ile “İş Yerlerinde Sosyal Güvence” birimi kurulacaktır.

2.3.11. YOKSULLUK

Çalışma raporunu oluşturan Nilüfer, Osmangazi ve Yıldırım ilçelerinin özellikle yeni oluşan yerleşim bölgelerinde yaşayan nüfusun yoksulluk sınırına yakın olduğu tespit edilmiştir. Bu çerçevede 1998 yılı itibariyle Bursa ili Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfınca 52 857 kişiye toplam 301 milyar TL.’lık barınma, yiyecek, giyecek, eğitim ve sağlık yardımı yapılmıştır [4]. 1992 yılında ülke genelinde sosyal güvenceden yoksun ve ekonomik gücü olmayan vatandaşların sağlık hizmetlerinden yararlanması amacı ile uygulamaya geçirilen “Yeşil Kart” uygulamasından Nilüfer, Osmangazi ve Yıldırım ilçelerinde 1991-1999 yılları arasında toplam 52 613 kişi yararlanmıştır. Ancak 2001 yılından itibaren piyasalarda gözlenen ekonomik durgunluk sonucu bu uygulamadan yararlanmak isteyenlerin sayısında hızlı bir artış olduğu gözlenmektedir.

Osmangazi ve Yıldırım ilçeleri, iç göç akışı yönünden diğer ilçelere oranla ön plana çıkmaktadır. Bu ilçelerde ekonomik gelir getirecek iş yerlerinin bulunmasına karşılık yoksulluk göstergelerinin yüksek olmasının temel nedenleri arasında, nüfusu oluşturanların niteliksiz, mesleki ya da teknik eğitimden yoksun oluşu gelmektedir. Sağlıklı Şehir Planı çerçevesinde;

1)       Merkezi idarenin yetkisi altında olan çalışmaların (işsizliğin önlenmesi, yeni iş alanlarının açılması gibi) hızlı bir şekilde sonuçlandırılması gerekmektedir.

2)       Kaçak yapılaşmayla birlikte gündeme gelen iç göçün bölgeye olan hızlı akışını önlemek için bölgeye göç veren illerin sosyo-ekonomik göstergelerini olumlu yöne çevirecek önlemlerin yine merkezi idare tarafından alınması gerekmektedir.

3)       Kaçak yapılaşma ile mücadele kararlı bir şekilde devam edecektir.

4)       Yoksulluk sınırında olan vatandaşlar için bölgelerde kurulacak Bölge Merkezlerinde el sanatları ve kişisel becerilerini geliştirebilmek için eğitimler verilecektir.

5)       Yerel Gündem 21 ve diğer sivil toplum örgütlerinin eş güdümlü bir çalışmayla yoksul kesime yardım edecek ve ekonomik yaşam döngüsünü sağlayacak projeler geliştirmeleri teşvik edilecektir.

2.4. ORTAKLIK ÇALIŞMALARI

Bursa Büyükşehir Belediyesinde Yerel Gündem 21 ve Kent Konseyi diye adlandırılan iki önemli demokratik halk katılımı ile gerçekleşen uygulama vardır ve bu iki uygulama Sağlıklı Şehir Projesinin ana ilkelerinden birini oluşturmaktadır. Bu projenin yaşama geçirilmesi, nüfusu 1 milyondan fazla olan Bursa kentinde denenmesi ve daha önce katılım deneyiminin çok az yaşanabildiği Türkiye gibi bir ülkede uygulamaya girişilmesi, Bursa gibi değişik sosyal katmanların yaşadığı bir kentte başarıya ulaştırılması, demokratik açılım ve Avrupa ile uyum açısından son derece önemlidir.

Dünya Sağlık Örgütünün “Çok kesimli iş birliği, sağlık politikalarının geliştirilmesi, fiziksel-ekonomik ve sosyal çevrelerdeki riskin azaltılması için gerekli olan şeyleri sağlamadaki tek verimli yoldur” söyleminden hareket ederek sağlığı ilerletmek ve Herkes İçin Sağlık hedefleri ile gerçekleştirilen çalışmalarda gerek Yerel Gündem 21 bünyesinde gerekse sivil toplum kuruluşlarının katılımlarıyla pek çok çalışma yürütülmektedir. Bu çalışma gruplarından bazıları şunlardır;

1)       Uludağ Çalışma Grubu

2)       Uluabat Gölü Çalışma Grubu

3)       İklim Değişikliği Çalışma Grubu

4)       Arazi Kullanımı ve Su Kaynakları Çalışma Grubu

5)       Katı Atık Çalışma Grubu

6)       Bursa Çevre Yönetimi

7)       Elmasbahçeler Çalışma Grubu

8)       Mavi Nilüfer Çalışma Grubu

9)       Gençlik Çalışma Grubu

10)    Engelliler Çalışma Grubu

11)    Kadın Çalışma Grubu

12)    Çocuk Kurulu

13)    Emekliler Çalışma Grubu

14)    Birey ve Toplum Çalışma Grubu

15)    Eğitim Çalışma Grubu

16)    Alacahırka Çalışma Grubu

17)    Tarihi Kültürel Miras Çalışma Grubu

18)    Cumalıkızık Çalışma Grubu

19)    Anıt Ağaçları Koruma Çalışma Grubu

20)    Sağlık Çalışma Grubu (Hepatit B)

21)    Sanat-Kültür Çalışma Grubu

22)    Turizm Çalışma Grubu

Tüm bu çalışma gruplarının eylem alanları belirlenmiş, çalışma ilkeleri de birbirleriyle eşgüdümü sağlayacak şekilde sınırlandırılmıştır.

2.5. UYGULANAN PROJELER

Sağlıklı Şehir Projesi kapsamında 1998 yılından itibaren bir takım projeler hayata geçirilmeye başlanmıştır. Öncelik verilen projeler arasında arıtma ve atık deşarjı konuları olmakla birlikte zaman içinde düşük nitelikli kentsel alt bölgelerin iyileştirilmesine yönelik projeler yapılmaya başlanmış ve bir yandan da sosyal yapıdaki değişimleri hızlandıracak projeler gerçekleştirilmiştir.

Hava kalitesinin iyileştirilmesi projesi, katı atık geri kazanım projesi gibi projelerin yanında Osmangazi Belediyesi sınırları içinde bulunan düşük nitelikli kentsel alanların iyileştirilmesi projeleri tamamlanmıştır. Özellikle kent içi ulaşımı için gerçekleştirilen Hafif Raylı Sistem ve onunla entegre çalışan toplu taşıma sistemleri, yakın zamanda ulaşımda önemli rahatlamaları beraberinde getirecektir. Kentsel yeşil alanların üretilmesi ve var olanların bakımlarının yapılması, Nilüfer Vadisi Projesi kapsamında gerçekleştirilen yeşil kuşak çalışmaları, uygulamaya yönelik projelerdendir. Fiziksel planlama açısından içinde bulunulan durum ise merkezi idareye bağımlı bir hale gelmiştir. Onaylanmayan 1/25 000 ölçekli Çevre Düzeni Planlarının süreci uzatmasına rağmen, Kent Bilgi Sistemine bağlı olarak yapılmakta olan 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planlarında Sağlıklı Şehir Projesi parametreleri öncelikli olarak gözetilmektedir.

Tüm bu açılardan bakıldığında metropol ölçek içinde belirli planlama ilkeleri doğrultusunda Sağlıklı Şehir yapısına kavuşmak amacında olan örnek bir il olarak Bursa’nın yoğun çalışma temposunda olduğu ve bu tempoyla Avrupa’daki kentlerin düzeyine ulaşmak açısından önemli mesafeler kat ettiği söylenebilir.

KAYNAKLAR

[1] Ergin Ö., 1997-9, Yaşanabilir Kentlere Doğru, TUBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi, S.60-63.

[2] Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi., 1992, Sağlıklı Şehirler Projesi Geliştirmek İçin Yirmi Adım.

[3] Evci D., Aslan A., 2002, Sağlıklı Turizm Şehirleri Yaklaşımı, II. Ulusal Turizm Şurası Bildirileri, Turizm Bakanlığı, Ankara, Cilt II, S.189-200.

[4] Bursa Büyükşehir Belediyesi., 2000, Bursa Sağlık Gelişim Planı, 1998-2002, S.7.